مبانی عرفانی امام خمینی و ظهور انقلاب اسلامی


ویژه نامه روزنامه جام جم: بدون آنکه ادعایی عرفانی و عرفان شناسی در میان باشد و تنها از باب یک اشاره که می تواند سر نخی برای تحقیقات بعدیم باشد، اخیراً که توفیق مرور با حوصله و آرامش بر تفسیر پر مغز سوره حمد و آشنایی با روش تفسیری امام از طریق مطالعه تفسیر قرآن مجید، برگرفته از آثار امام خمینی(س) اثر جناب آقای سید محمد ایازی نصیبم شد و بدون آنکه قصد نگارش مقاله ای علمی داشته باشم و بر اساس دغدغه و علاقه ای که همواره به نگرش منظومه ای و دیالکتیک به پدیده های انسانی و اجتماعی دارم و از مخالفان جدی تفکر دوگانه هستم، با درک و فهمی از امام در باره طبیعت، جسم و عالم ماده برخورد کردم که برخلاف برخی عبارات، مثل "جهان پست و کثیف" منتسب به برخی فیلسوفان بزرگ، برایم بسیار جذاب و دلنشین بود. ایشان به روایتی استناد می کنند که به وضوح زمین و آسمان، ماده و معنا، دنیا و آخرت را به هم می دوزد. "لو دُلّیتم بحبل الی الارضین السفلی لَهَبطتُم علی الله" ( اگر با ریسمانی به سوی زمین های زیرین فرستاده شوید بر خدا فرود می آیید). تصور می کنم به راحتی بتوان یک نگرش وحدت گرایانه یا کل گرایی توحیدی یا وحدت در عین کثرت و یا به عبارتی تفاوت در عین ربط را از همین روایت استنباط کرد. حضرت امام در جلد سوم تقریرات فلسفه امام خمینی که به اهتمام مرحوم عبدالغنی اردبیلی تنظیم و تدوین شده است در عبارتی به وضوح هر چه تمام این نگرش ناثنوی را طرح کرده اند:
"عالم از وحدتی برخوردار است، به طوری که اگر یک ذره و پر کاهی از مرتبه ای که دارد جا به جا شود و یا یک برگی از آن حدی که دارد تجافی بنماید، مستلزم انقلاب در سرتاسر عالم است و نمی شود یک ذره وجودی را قلع کرد، مگر این که انقلاع سرتاسر نظام اتمّ لازم می آید."
اما عبارتی که نوجهم را جلب کرد این عبارت بود:
"قرآن سرّ است، سرِّ سرّ است، سرِّ مستسر به سرّ است، سرِّ مقنِّع به سرّ است، و باید تنزل كند، بیاید پایین، تا این كه برسد به این مرتبه نازله. حتى به قلب خود رسول الله که وارد مى شود باز تنزل بود، یک تنزلی کرده بود تا به قلب وارد می شد، بعد هم از آنجا باید نازل بشود تا برسد به آن جایى كه دیگران هم بفهمند.  چنانچه انسان هم این طورى است، انسان هم سرّ و سرِّ سرّ است.
در همین عالم طبیعت هم از سرّ یک مسئله ای هست، و آن این است که ما جواهر را نمی توانیم ادراک کنیم، از اجسام هر چه را ما ادراک کنیم اَعراض است. چشممان این رنگ و این ظواهر را می بیند، گوشمان صدا را می شنود، ذائقه مان مزه را ادراک می کند، دستمان لمس می کند یک ظاهری را، همه اعراض هستند، این جسم کجاست؟ وقتی هم [کسی] می خواهد تعریف کند[مثلاً می گوید] "آن عرض و عمق و طول دارد"، عرض و عمق و طول هم از اعراض است... آن که ثقل دارد آن هم از اعراض است، "آن که جاذبه دارد" آن هم از اعراض است. هر چه را بخواهید تعریف بکنید با اوصاف و اعراض تعریف می کنید، پس خود جسم کجاست؟ خود جسم هم سرّ است. ظلّ همان سر است، ظلّ همان احدیت است که اسماء و صفات آن برای ما معلوم می شود، و الا خود عالَم، غیب است، اسماء و صفاتش پیداست. "غیب" و "شهادت" هم شاید یک مرتبه اش همین معنا باشد که همین عالم طبیعت، غیب و شهادت دارد، غیبش آن است که از ما غایب است، ما هیچ نمی توانیم ادراکش بکنیم".
ایشان در جایی دیگر و بر خلاف برخی مفسران که تسبیح موجودات را تکوینی می دانند این تسبیح را نطقی و ارادی می دانند:
"بالجمله، دار وجود، اصل حیات و حقیقت علم و شعور است؛ و تسبیح موجودات، تسبیح نطقی شعوری ارادی است، نه تکوینی ذاتی که محجوبان گویند؛ و تمام آنها به حسب حظّی که از وجود دارند به مقام باری- جلّت عظمته- معرفت دارند."
تصور بنده این است که حداقل یک شرط برای عدم انزوا و گوشه نشینی و ورود در صحنه سیاسی و اجتماعی، عدم نگاه مذمت گونه و معطوف به پست و کثیف پنداشتن عالم است. اشتباه نشود منظورم هم طراز دانستن دنیا  با آخرت و حیات مادی یا رساتر محسوس با حیات معنوی و معقول نیست، اما می توان بدون گرایش به نگاه دوگانه، با نگاهی سلسله مراتبی این تفاوت ها را بهتر تحلیل کرد. ما در زمینه اخلاق هم نگاهی سلسله مراتبی داریم. فی المثل در زمینه عدالت فردی، ضمن آنکه آن را فعلی اخلاقی می دانیم اما تصریح شده است که فعل اخلاقی بخشش و انفاق برتر از عدالت فردی است. به نظر می رسد نگرش عرفانی امام به جسم و طبیعت زمینه بهتری برای ادای مسئولیت اجتماعی و عمران و آبادانی عالم به دست می دهد. عمران و آبادانیی که عوارض مخرب زیست محیطی هم به دلیل فقدان نگرش معنوی و اخروی در بر نداشته باشد.
از طرف دیگر تفسیر ایشان از آیه "صراط الذین انعمت علیهم" نیز به گونه ای، هم مؤید یک نگرش ناثنوی است و هم رسالتی که بر دوش انبیا و اولیاء خدا برای هدایت و نجات مردم از گرفتاری های مادی و معنوی است. صراطی که نه آنچنان غرق در مادیات و خلق می شود که از حق غافل شود و نه آن چنان غرق در معنویات و حق شود که از خلق بماند. به تعبیر امام خمینی (ره): "مقام کمال آنها، برزخیت کبری است که نه خلق حجاب حق شود – چون ما محجوبان – و نه حق حجاب خلق شود – چون واصلان مشتاق و فانیان مجذوب. پس " صراط مستقیم" آنها عبارت از این حالت برزخیت متوسط بین النشأتین است که صراط حق است."
ملاصدرا نیز در اشراق نهم از شاهد اول از مشهد پنجم شواهدالربوبیه و در بیان اینکه شخص نبی در حد مشترک مابین معقولات و عالم محسوسات قرار گرفته است، بعد از اشاره به اینکه خداوند متعال خلایق را به سه دسته آفریده است(ملائکه روحانی که در نهاد آنان فقط عقل قرار دارد، بهایم که در نهاد آنان فقط شهوات قرار دارد و انسان که در نهاد او هم عقل و هم شهوت قرار دارد)، اضافه می کند که بر همین مبنا نوع انسان را نیز به سه گونه آفرید:
 "دسته ای از آنان مستغرق در بحر معرفت خدا و ملکوت اویند و از ذکر او لذت می برند ... دسته دیگر، آنانند که با تمام وجود خود به شهوات و لذایذ جسمانی روی آورده و خویشتن را در زندان دنیا و در غل و زنجیرهای آنان محبوس داشته و ایشان همگی اهل دنیایند... و دسته دیگر آنانند که در مرز مشترک و حد فاصل مابین عالم معقول و عالم محسوس استقرار یافته اند"
ایشان در خصوص دسته سوم می نویسد:
" گاهی با خدا و محبت او سرگرم اند و گاهی با خلق خدا مأنوس گشته و با آنان رحمت و شفقت می کنند(و آنان آن چنان در رعایت تناسب با هر دو عالم قوی و مقتدرند) که هر گاه از دربار الوهیت به سوی خلق باز گردند، در سیر و سلوک با آنان مانند یکی از ایشان اند، تا به حدی که گویا خدا و ملکوت او را نمی شناسند و هنگامی که با خدای خویش خلوت می کنند و به ذکر او و عبادت او مشغولند، چنانند که گویا احدی از خلایق را نمی شناسند و این راه و روش انبیا و مرسلین و صدیقین است. زیرا شکی نیست در اینکه آن کس که جامع هر دو مرتبه و مأنوس با هر دو عالم است، مقام و مرتبه او بالاتر از ان کسی است که به علت ضیق صدر و نداشتن زبان گویا و مبین حقایق، با ارتباط به یکی از دو عالم مذکور از دیگری محجوب و محروم باشد."
به طور قطع، جمع خدا و خلق و وحدت و کثرت، رسالتی بر دوش عارف و سالک متأله می گذارد که از حال مردم و دردها و مشکلات آنان غافل نباشد و با رسالتی و با پیام و ضابطه ای الهی در هدایت و اعتلای آنان کوشا باشد. به تعبیر ملاصدرا، "شخص نبی ناچار باید علوم و معارف را مستقیماً از خدا بگیرد و شاگرد مکتب او باشد و آنچه را می گیرد به بندگان ببخشد و به آنان تعلیم دهد و آنان را هدایت کند" بر همین مبناست که ایشان نسبت نبوت به شریعت را مانند نسبت روح به جسدی می داند که در وی روح باشد و "سیاست عاری از شریعت مانند جسدی است که روح در وی نباشد."
به علاوه شما در صدر عبارت امام در باره اسرارآمیز بودن جسم و طبیعت می توانید دو نکته دیگر هم استنباط کنید، یکی اینکه قرآن برای اینکه به قلب پیامبر گرامی(ص) برسد باید تنزل کند و این یکی از پاسخ هایی است که می توان به کسانی داد که وحی زدایانه قرآن را تنها به بسط تجربه عرفانی پیامبر نسبت می دهند. هر چند منکر نقش ظرف وجودی و تجربه عرفانی و حتی اجتماعی و ظرفیت بشری پیامبر در درک و دریافت وحی نیستیم، اما فراموش نکنیم که یک سر این تجربه نبوی وحی است که زمامش در اختیار خداست. از سوی دیگر غافل از معجزه هم در این دریافت و درک نشویم.
 ملاصدرا در ذیل اشراق دوم از شاهد اول مشهد پنجم شواهدالربوبیه با اشاره به ادراکات سه گانه یعنی قوه احساس، قوه تخیل و قوه تعقل و شروط به کمال رسیدن آن می نویسد:
"و اما خصلت دوم این است که قوه متخیّله وی آن چنان قوی باشد تا بدان حد که در عالم بیداری، عالم غیب را به چشم باطنی خویش مشاهده کند و صور مثالیه غایب از انظار مردم در برابر او متمثّل گردد. و اصوات و کلمات و جملات محسوسه را از ناحیه عالم ملکوت اوسط در مقام و مرتبه "هور قلیا" و یا غیر این مقام و مرتبه به گوش خویش بشنود. و این شخص آن صورتی را که مشاهده می کند در نظرش متمثل می گردد، ملکی است حامل وحی(به نام جبرئیل و یا با نام دیگری) و آنچه را می شنود از دهان آن ملک، خود کلامی است منظوم و ساخته و پرداخته از ناحیه خداوند و یا کتابی است در صحیفه و اوراقی. و این مقام، مقامی است مختص به شخص نبی و شخص ولی در این مقام با وی شراکت ندارد."
نکته دیگر مقامی است که امام برای انسان قائل است. "انسان هم سرّ سر است" و این مقام به عنوان مظهر اسماءالله، تنه به تنه قرآن می زند. البته بنده، نظری راجع به منطق و آهنگ منظومه ای و فراگیر قرآن دارم که برای حیات واقعی انسان می تواند بسیار تعیین کننده، امید بخش، دلالت آمیز و عبرت آموز باشد که جای طرحش اینجا نیست. امام با تفسیری عرفانی، قرآن و انسان هر دو را سرّ سر می دانند، اما بحث بنده بحثی اجتماعی و مربوط به تمام ابعاد حیات انسانی است.
به هرحال و در کل به نظر می رسد که عرفان امام یک عرفان حضور است. عرفانی با احساس مسئولیت اجتماعی. عرفانی که بدون حضور بین مردم و هدایت آنان به سوی خدا، عرفانی ناتمام است. عرفان امام، عرفانی است که در نگاه طولی خود، هم برای دنیا قرب و منزلت قائل است و هم یک مسئولیت اجتماعی بر دوش خود احساس میکند. لذا تفسیر عرفانی از انقلاب اسلامی به مثابه تجلی مرحله چهارم سلوک عارفانه امام، به نظر تفسیری است که عاری از نشانه نیست و تفسیری صواب است. به نظر بنده حتی نوع نگاه امام به قرآن و روش تفسیری یا به عبارتی تأویل ایشان بی ارتباط با یک حضور اجتماعی و مسئولیت آفرین و مآلاً ظهور انقلاب اسلامی نیست، اینکه هر کسی می تواند به سهم خود توشه بر گیرد، "سفره ای برای همه طبقات".
 در کل، نگرش عرفانی امام، روش تفسیری ایشان از قرآن کریم، نوع نگاه به طبیعت و دنیا و جسم، جمع خدا و خلق، نوع نگاه به انسان و ... همه می توانند در تحلیل انقلاب اسلامی در کنار سایر عوامل اعدادی مورد بررسی قرار گیرند.
 حیفم می آید در آخرین عبارت به تعبیرم از تفسیر سوره حمد ایشان اشاره نکنم، چون آن را برای تحلیل اوضاع کنونی جهان اسلام و برون رفت از مصائب آن بسیار رهگشا می دانم. به تعبیر امام خمینی تمام قرآن کریم به سوره حمد خلاصه می شود و سوره حمد به بسم الله الرحمن الرحیم، الله با رحمن و رحیم شناخته می شود و رحمن و رحیم هم به رحمت بر می گردد و رحمت خدا هم بر غضب او سبقت دارد(یا من سبقت رحمته غضبه)، اما متأسفانه شاهدیم که در جهان اسلام چه تفسیر غضبناکی از خدا و اسلام به دست داده می شود.