نفوذ سرمایه‌داری با تغییر فرهنگ


مشهد فرهنگ: یادداشت شفاهی به مناسبت هشتاد ویکمین سال قیام گوهرشاد


در خصوص اینکه چه ارتباط تاریخی بین حادثه مشهد و شروع ماجرای کشف حجاب‌ از سوی رضاخان وجود دارد، نیاز به تحقیق و پژوهش است اما اینکه کشف حجاب چه جایگاهی در سیاست‌های دوره پهلوی داشت، تقریبا بحث شناخته شده‌ای است. تصور من این است که استقرار رژیم پهلوی در ایران در ادامه بسط یک نظام سرمایه‌داری پیرامونی اتفاق افتاد. یکی از سیاست‌های نظام سرمایه‌داری برای برون‌رفت از تضادهای داخلی به اصطلاح تولید فضاست؛ یعنی ایجاد فضاهای جدید سرمایه‌داری برای کاهش تضادهای خودش‌. این در واقع تولید فضا یا بسط نظام سرمایه‌داری در کشورهای پیرامون، بایستی در سطح نظام اجتماعی صورت بگیرد؛ یعنی هم در سطح سیاسی، هم در سطوح‌ اقتصادی و ‌فرهنگی. اگر یکی از این سطوح نادیده انگاشته شود؛ استقرار نظام سرمایه‌داری در کشورهای پیرامون امکان‌پذیر نخواهد شد. بنابر این اگر سرمایه‌داری بتواند از طریق وابستگی صرف ‌‌سیاسی، اقتصادی‌ و  ... به منافع خودش سامان بدهد، هیچ داعیه این را نباید داشته باشد که دست به تحول فرهنگی هم بزند؛ بنابر این رژیم پهلوی خواه ناخواه باید دست به سیاست‌هایی از قبیل کشف حجاب و تحول در سیاست ها و نگاه‌های فرهنگی‌ می‌زد. در ‌واقع اگر این کار را نمی‌کرد، نمی‌توانست مامور استقرار یک نظام سرمایه‌داری وابسته در ایران باشد. مردم ما به واسطه داشتن یک هویت فرهنگی خاص در برابر این تحولات فرهنگی رضاخانی عکس‌العمل نشان دادند.

هویت‌فرهنگی؛ رمز بقای قیام گوهرشاد

اگر چه رضاشاه ‌عامل و دست‌نشانده غربی‌ها بود و سعی داشت کار خودش را با توسل به زور هم که شده، عملی کند، اما مردم ما به دلیل داشتن هویت فرهنگی و تاریخی خاص در برابر این تحولات فرهنگی رضاخانی عکس‌العمل نشان دادند. یکی از این عکس‌العمل‌ها واقعه مسجد گوهرشاد است. قیامی که به کشتن و زخمی شدن عده‌ای در مسجد گوهرشاد ختم نشد؛ بلکه این واکنش‌ها متراکم ‌و منتج به انقلاب اسلامی شد.

 اینکه می‌گویند انقلاب اسلامی، انقلاب فرهنگی است اینجا خودش را نشان می دهد. در واقع رضاخان و رژیم پهلوی با ایجاد تغییر و تحول فرهنگی بیگانه با هویت تاریخی ما دست در لانه زنبور کرد. خوب گزیده شد و منجر به فروپاشی خودش هم شد. بنابراین سیاستی در کشور می‌تواند ضمانت اجرایی داشته باشد که با هویت تاریخی و دینی مردم و این زادبوم، سازگاری داشته باشد. این موضوع هم بحث کاملا جاافتاده علمی است. اشکال عمده پهلوی در کنار  تمام اشکالاتش که وابستگی بود،  این بود که دست در لانه زنبور کرد و  باید هم می‌کرد، چون اگر این کار را نمی‌کرد، نظام اجتماعی وابسته‌ای شکل نمی‌گرفت. باید برای استقرار یک نظام اجتماعی چه مستقل و چه وابسته‌ به اضلاع سه‌گانه آن توجه داشت؛‌ سیاسی، اقتصادی و فرهنگی. این اتفاق می توانست تدریجی و با تدبیر رخ دهد منتها شخصی با شخصیت رضاخان که خیلی بی‌سواد و ‌ بلندپرواز بود و فکر می‌کرد سیاست‌های فرهنگی را با زور می‌تواند در کشور جا بیندازد مزید برعلت شد و  با واکنش مردمی روبه رو شد.  رضا شاه سعی کرد این واکنش‌ها را با زور و اقتدار پاسخ بدهد. زور و فشار شاید در کوتاه مدت موفقیتی به دست بیاورد، اما در درازمدت متراکم می‌شود و دفعتا منفجر شده و سر باز خواهد کرد. به نظر من عامل اصلی ظهور انقلاب همین بود؛ یعنی تحول فرهنگی بیگانه با هویت تاریخی، متراکم شدن نفرت‌های عمومی و سر باز کردن این نفرت‌ها و عقده‌ها در مقطعی خاص و سرنوشت ساز‌. بنابراین بنده می‌توانم بین واقعه مسجد گوهرشاد و ظهور انقلاب اسلامی براساس اشتراکات آن‌ها ‌در مواجهه با سیاست های فرهنگی پهلوی یک پیوند برقرار کنم. همانگونه که این پیوند را می‌توان‌ بین پانزده خرداد و انقلاب اسلامی برقرار کرد. پیوند فرهنگی که بین حوادث سرنوشت‌ساز و تعیین کننده که در ایران اتفاق افتاده است.

 حجاب؛ نماد دین

پیام گوهرشاد یک پیام فرهنگی-تاریخی بود. قومی که هیچ‌گاه بت‌پرست نبوده‌، قومی که همواره هویت آسمانی داشته و قومی که همواره یکتاپرست بوده و دین جایگاه بلندی در آن جامعه داشته است. دین که می‌گویم منظورم لایه‌های متفاوت دین است؛ اعم از هستی‌شناسی، ارزش‌شناسی، هنجارشناسی و نمادها.  نمادها معرف لایه‌های زیرین هستند. به‌عنوان مثال حجاب یک نماد دینی است. نمادی است که معرف لایه‌های زیرین است. معرف هنجارها و ارزش‌های دینی است. معرف سلامت روابط انسانی و اجتماعی است. معرف امنیت زنان است که با خیالی آسوده در عرصه‌های مختلف اجتماعی حضور داشته باشند و ظرفیت‌ها و قابلیت‌های خودشان را به فعلیت برسانند. اتفاقا حجاب باعث شد که بعد از انقلاب اسلامی خانواده‌های سنتی ما با خیالی آسوده دختران خودشان را وارد عرصه‌های مختلف اجتماعی، علمی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی کنند. پس پیام واقعه گوهرشاد این بود اگر برای زن ارزش قائلیم، گر برای حضور اجتماعی او اعتبار قائل هستیم و اگر می‌خواهیم که حداقل، امور زنانه را زنان عهده‌دار ‌شوند، باید قدردان حجاب باشیم.‌ بارها هم گفته شده حجاب، ظاهری و باطنی دارد، باید به هر دو دعوت کرد. ممکن است کسی حجاب ظاهر داشته باشد؛ اما حجاب باطن نداشته باشد و برعکس. اما مطلوب آن است که حجاب ضمن اینکه در ظاهر حفظ می‌شود، معرف حجاب باطن هم باشد.

 غفلتی از سوی خودی‌ها

کسانی که در خصوص حادثه 17دی و ماجرای  کشف‌حجاب حساس هستند‌، معمولا به واقعه گوهرشاد هم می‌پردازند. به‌ عقیده من اگر  غفلتی از واقعه گوهرشاد شده، از سوی متولیان فرهنگی شهر مشهد بوده است. متولیان فرهنگی مشهد باید تمام اهتمام‌ خود را برای پررنگ کردن واقعه تاریخی گوهرشاد به کار می‌بستند. کسی که در تهران، اصفهان یا هر شهر دیگر ایران است دل مشغولی های پژوهشی منطقه ای و تاریخی خودش را دارد. وقتی یک اتفاق در جایی به‌ خصوص رخ می‌دهد کسانی که به آن شهر و زادگاه مربوط و متعلق هستند، بهتر می‌توانند گزارشگر و ارائه کننده یک تحلیل صحیح باشند. این حادثه در مشهد اتفاق افتاده و حقی بر گردن مشهدی‌ها دارد‌ و مشهدی ها باید در مقابل حادثه گوهرشاد دین خود را ادا کنند. امیدوارم اگر قرار است کاری در خصوص واقعه‌ای به این مهمی  شود، سیاسی کاری و برخورد جناحی نباشد. باید کار برای خدا باشد، در این صورت  است که کارها ماندگار و تاثیرگذار خواهد بود.