پنجشنبه 3 آبان 1397

حرام خواری و مصادیق آن

نوع مطلب :عمومی ،

حرام خواری و مصادیق آن


حرام خواری همیشه در جامعه قبح داشته است. ارزش های اخلاقی و مذهبی ما مطلقا آن را قبیح دانسته است. مال حرام، یکی از محکم ترین منهیات و سلبیات دینی ماست. اساس پاکی و نوع دوستی اقتضا می‌کند که این فعل از مردم ما دور باشد و یک مسلمان تحت هیچ شرایطی اجازه ندارد که حرام خواری کند.
 
حرام خواری عین حق الناس است و خداوند حق الله را می‌بخشد، اما حق الناس را به راحتی و غیر مشروط نخواهد بخشید. در آموزه‌های ما نیز حرام خواری جزای سنگینی دارد.


منشا آن را در جا‌های متنوع و متعددی باید جست و جو کرد و جلوه حرام خواری را نباید تنها در مسائل اقتصادی دید، آیا اگر یک نفر که شایستگی موقعیت خود را ندارد، در جایی منصوب یا مشغول می‌شود، حرام خواری رخ نداده است؟ آیا می‌توانیم استفاده این فرد از مزایا و فرصت‌هایی را که این شغل به او داده، مصداق حرام خواری ندانیم؟

به نظر من این بارزترین مصداق حرام خواری است و آن را زیاد می‌بینیم و از طرفی، وقتی جامعه‌ای جناحی عمل می‌کند و تظاهر بر آن حکمفرماست،  گونه از حرام خواری رخ داده است.

حرامِ خواری تنها پول نیست. اگر بخواهیم جلوه‌های غیر اقتصادی حرام خواری را هم بگوییم، باید انواع تبعیض را هم بگوییم. تبعیض هر رفتار غیر عادلانه‌ای را شامل می‌شود که برای دو فرد برابر، متفاوت است، رانت هم مصداق حرام خواری است؛ رانت هم با نوع دوستی و حق الناس در تعارض است و هم به شکل جدی تبعیض است. رانت مصداق بارز  حرام خوری است.
 
 زمانی که از رانت استفاده می‌شود، از فرصت داشتن اطلاعاتی استفاده می‌کنیم که دیگران ندارند. اگر داشته باشند که دیگر امتیازی برای ما محسوب نمی‌شود. ما تا وقتی که رانت داریم، حرام خواری هم در جامعه مان هست. وقتی حرام خواری پین صاحبان قدرت و سرمایه وجود دارد، بین آحاد جامعه هم هست. شما می‌توانید مسیر آن را  مستقل نیز در جامعه دنبال کنید. خوردن حق مردم تنها در دست دولت و حاکمیت نیست. هر کسی می‌تواند مصداق آن باشد.

اگر بخواهم ساده‌تر بگویم، باید گفت: این فرصت حرام خواری به اقتصاد نفتی و رانت دولتی برمی گردد و من معتقدم این عمل نادرست، به توده‌ها هم کشیده می‌شود. توده‌ها در جواب رانت دولتی، هر کجا که می‌توانند امتیازی خلق می‌کنند و مانع ورود دیگران به این محدوده تعریف شده می‌شوند، جلوه مهم این نوع از حرام خواری تبعیض است که آن را در بهره مندی از فرصت‌های اقتصادی می‌بینیم. امتیازاتی که به عده معدودی داده می‌شود و در چارچوب آن به سادگی می‌توان کار‌های نادرست کرد.
 
این که کلمه دولت را تکرار می‌کنیم باید روشن باشد که همه قدرت‌ها را می‌گوییم، همه مراجع قدرت در کشور را در نظر داریم، هر سه قوه را. اما دولت در مقام قوه مجریه، چون ثروت کشور را در اختیار دارد، موقعیت خطر جدی تری نیز دارد.

 دلیل و علت حرام خواری

می‌خواهم دو مفهوم را توضیح بدهم؛ دلیل و علت که باید جداگانه بررسی شوند. در مقام دلیل، باید گفت: حتی اگر همه حرام بخورند، توجیه درستی برای انجام دادن فعل حرام نیست. امر حرام، حرام است و هرکه انجام بدهد، حرام خواری کرده.
 
اما علت به سرایط اجتماعی و ریشه ها برمی گردد. شرایط اجتماعی امروز، مستعد کج روی است و این به تاثیر و تاثرات جامعه و اقتصاد برمی گردد. منشأ رابطه جامعه ما با حرام خواری، اقتصاد نفتی و متکی بودن به دولت است.
 
من به عنوان جامعه شناس «خواهی نشوی رسوا، همرنگ جماعت شو» را نفی می‌کنم و می‌گویم همرنگ جماعت نشو. باید تلاش کنیم و تن به حرام خواری ندهیم.

این روز‌ها که به اربعین حسینی نزدیک می‌شویم، خطابه روز عاشورای امام حسین (ع) را به یاد بیاوریم که خطاب به مردم کوفه و سپاه ابن زیاد گفت: «شکم‌های شما از حرام پر شده است.»؛ صاحبان شکم‌هایی که از حرام پر شده است، هر خطایی، هر جرم دیگری را می‌توانند مرتکب شوند؛ حتى محاربه با امام معصوم (ع) و کشتن ایشان.

حرام خواری فرهنگی

حرام خواری تنها جلوه اقتصادی ندارد. همه آن بی عدالتی‌ها را که برشمردم، می‌توان در هر یک از نمود‌های جامعه بررسی کرد. مقام فرهنگی که می‌خواهد سمتی را عهده دار شود، وقتی شایسته آن نباشد، یعنی ناشایسته سالاری رخ داده و این هم حرام خواری است. در کنار آن، کار موازی کردن، کار‌های تکراری کردن، بازده نداشتن کار‌هایی که انجام می‌شود و بی فایده بودن هزینه‌ها و برنامه ریزی ها.


وقتی کاری انجام می‌شود و به هدفی که باید نمی‌رسد، وقتی می‌بینیم به هدفی نمی‌رسیم و آن را تغییر نمی‌دهیم، وقتی سازمانی ایجاد می‌شود، اما هدف خود را فراموش می‌کند و هرچه دارد تلف می‌کند؛  حرام خواری مرتکب شده است. هدر دادن بیت المال حرام خواری فرهنگی است. هرکه آن را هدر بدهد در حقیقت مصداق حرام خواری شده است. در زمینه فرهنگی هم مصداق‌های هدر رفتن بیت المال اندک نیست.

مصداق دیگر حرام خواری فرهنگی، دادن فرصت‌های نابرابر به اهل فرهنگ است؛ این که فرصت را از یک نفر با یک گروه بگیریم و به شخص یا گروه دیگری بدهیم، فعالیت فرهنگی یک گروه را متوقف کنیم و به دیگری اجازه کار بدهیم، این که فرصت را در اختیار نورچشمی‌ها بگذاریم و از بیت المال برای آن‌ها هزینه کنیم. در این مقال نمی‌خواهم وارد مصداق‌های عینی شوم، اما افرادی که تظاهر می‌کنند تا از آن رفتار به نان و نوا برسند و واقعا هم می‌رسند - نمونه‌های کمی هم نیستند - حرام خواری فرهنگی کرده اند.


حرام خوار‌ها هنجارشکنند

حرام خوار هنجارشکن است. ما دو رفتار هنجارشکن در جامعه دارم؛ یکی هنجارشکنی قبیح است و مردم نمی‌پذیرند، یکی هنجارشکنی انقلابی است که مردم آن را نه تنها می‌پذیرند، بلکه دوست هم دارند. مال حرام خوردن، از آن دست رفتارهاست که به شکل سفت و سختی در نظر مردم قبیح است. نتیجه آن برهم خوردن هنجار‌های جامعه است.
 
جنس هنجار را هم باید در این سیستم در نظر بگیریم. هرچه موقعیتی که در آن حرام خواری روی داده، ویژه‌تر باشد، مردم هم در برابر آن واکنش جدی تری نشان خواهند داد.

چه باید کرد؟

ما در مقام مردم یک جامعه، در مقام کنشگر اجتماعی، باید این واقعیت را فریاد بزنیم، فریاد‌های فرهنگی و اجتماعی بزنیم. باید به دو سوال پاسخ بدهیم: دلیل فریاد ما چیست؟ این کار خلاف اخلاق است! علت حرام خواری چیست؟ باید ریشه‌ها و عوامل آن را پیدا کنیم و با آن دربیفتیم.
 
هم آموزه‌ها را نشر دهیم و هم با فعل حرام خواری دربیفتیم، باید آگاهی بخشی کرد، باید شفاف سازی کرد، باید مردم فشار بیاورند و فریاد بزنند، جامعه از این تبعیض‌ها ناراحت است، اگر منشا حرام خواری هم این تبعیض هاست، باید افشا شود و همگان بدانند که چه اتفاقاتی در اقتصاد مبتنی بر رانت و تبعیض و نفت روی می‌دهد.
 
منبع: هفته‌نامه کرگدن