چهارشنبه 19 اردیبهشت 1397

وحدت ملی‌مان بالا می‌رود

نوع مطلب :گفتگوها ،

وحدت ملی‌مان بالا می‌رود


 فرارو: موضع شما درباره خروج ترامپ از برجام چیست؟

تصمیم ترامپ به نفع ماست. بازی‌های ترامپ از جاه طلبی او برمی‌آید. برای من سخت است که در بازی جاه طلبانه ترامپ بیفتم. اما چون یک خبرنگار ایرانی از من سوال می کند، خود را موظف به پاسخ دادن می دانم.

خروج ترامپ از برجام از نظر انسجام و وحدت ملی به نفع کشور است. تاریخ قریب و بعید ایران ثابت کرده است که هر وقت کشور با یک تهدید بیرونی رو به رو شده است انسجام و وحدت ملی اش افزایش یافته است. نمونه این مدعا، جنگ تحمیلی یا عملیات کور منافقین است که باعث پیشروی ما در راستای اهداف انقلاب اسلامی شد.

در منطقه خاور میانه را نیز می توانیم این موضوع را مشاهده کنیم. نتیجه ائتلاف سه گاه عربستان، اسرائیل و آمریکا چه شد؟ چه کسی داعش که نتیجه شوم این ائتلاف بود را از بین برد؟ با وجود همه جوسازی ها برای شکست جبهه مقاومت در انتخابات مجلس لبنان چه چبهه ای برنده انتخابات شد؟ روی قواعد الهی و مقاومت مردم حساب باز نمی کنند. به نظرم با خروج از برجام ضلع سوم ناکامی امریکا در منطقه شکل گرفت و مثلث ناکامی او کامل شد.

از گفتن این موضوع ناراحتم اما کشور ما کشور مقاطع بحران است تا شرایط عادی. ما در شرایط عادی نمی توانیم قدر داشته های خود را بدانیم. انگار حتما باید شرایطی غیرعادی اتفاق بیفتد. این از نظر جامعه شناسی سیاسی یا فرهنگی یک اشکال است. اما امیدوارم که ما فقط کشور دوران شرایط غیرعادی نباشیم که تو دهنی می زنیم بلکه کشور دوران استقرار هم باشیم و در دوران ثبات هم بتوانیم وحدت ملی خود را حفظ و تقویت کنیم.



یکشنبه 16 اردیبهشت 1397

روایتی گفتمانی از انقلابیگری

نوع مطلب :گفتگوها ،

روایتی گفتمانی از انقلابیگری


 روزنامه همشهری، ابراهیم جلالیان: انقلابی کیست؟ مفهوم انقلابی به چه کسی اطلاق می شود؟ چرا در 40 سالی که از عمر انقلاب می گذرد این مفهوم به ابزاری برای مناقشه جناح ها تبدیل شده و هر جناحی خود را انقلابی تر از جناح دیگر معرفی می کند. به طوری که تعریف این مفهوم همیشه در دوگانه های چپ و راست، محافظه کار و اصلاح طلب یا اصولگرا و اصلاح طلب جاری بوده است؟ زمانی جناح چپ سنتی با رد هرگونه رابطه با آمریکا خود را انقلابی تر از راست ها معرفی می کرد و بعدها گردونه چرخید و مواضع هم جابه جا شد. حتی می بینیم که سخنرانی اخیر محمد جواد ظریف، وزیر خارجه کشورمان، در شورای روابط خارجی آمریکا در اجلاس عالی رتبه صلح پایدار، دستاویز انتقاد از او می شود و روزنامه کیهان در تیتر یک خود با همین مفهوم انقلابی گری به او حمله می کند و از او می خواهد اگر دیپلمات نیست انقلابی باشد. با عماد افروغ، جامعه شناس سیاسی و نماینده ادوار مجلس، درباره مفهوم انقلابی گری و دلایل فاصله گرفتن برخی مسئولان از ارزش های دهه 60 گفت و گو کرده ایم

 در طول تاریخ انقلاب، روایت ها و برداشت های مختلفی از انقلابی گری و انقلابی بودن از مسئولان دیده و شنیده ایم. از بازرگان گرفته كه او را یك روشن فكر مذهبی می دانستند تا احمدی نژاد كه رسما عنوان انقلابی بودن را یدك می كشید اما این روزها شمشیر را بر علیه  نظام از رو كشیده است و درواقع همین رفتارها را مصداق انقلابی گری می داند؟ منشاء این اختلاف نظرها درچیست؟

انقلابی گری بیش از آنكه یك رفتار باشد یك نگاه و یک گفتمان است. یک جهان بینی و یک نگاه به تمام مولفه های خلقت و جامعه است. انقلابی گری به یک معنا یک رویکرد اید ئولوژیك است، اما نه به معنای محدود و خاص آن که با برداشتی توتالیتر گره خورده است، بلکه به معنای قرائتی عام از آن که شامل جهان بینی، ارزشیابی عالم و ارائه راه حل است. بُعد جهان بینی یا هستی شناسی آن شامل نوع نگاه و برداشت آن از خدا، انسان، جامعه و طبیعت است. بُعد ارزشیابی آن ارزیابی پدیده ها از منظر این چهان بینی، و بُعد راه حل آن راه های برون رفت از آسیب ها و کاستی هاست.

شاید بهتر باشه سوالم رو اینطوری بپرسم. كه شما چه فردی را انقلابی می دانید؟

انقلابی به نظر من فردی است كه نظریه و روشی برای اصلاح جامعه داشته باشد که در گرو داشتن یک دیدگاه روشن درباره شدن و تغییر است. برخلاف نظریه های اصلاحی رایج که انقلاب را دربرابر اصلاح می نشاند، نظریه اصلاحی مورد نظر بنده هم شامل انقلاب است، هم اصلاحات معمول. انقلابی باید بداند به دنبال چیست و با چه برنامه و روشی می خواهد به آن نائل شود.

از جناح های معروف كشور شما كدام را انقلابی می دانید؟

من بر این باورم كه دسته بندی های موجود در كشور كاذب است. امروز در كشور عده ای ارادتی به تغییر ندارند اما نام اصلاح طلب به آنها اطلاق می شود و متقابلاً عده ای گرایش و ارادتی به تغییر دارند اما انگ محافظه کار بر آنها چسبیده می شود و برعکس. در کل، فردی كه ذیل گفتمان انقلاب اسلامی، جامعه را خوب بشناسد و مبانی فكری، فلسفی، فقهی و كلامی، ریشه های تاریخی و هویتی و اهداف آن را بشناسد یك انقلابی است.

گاهی تبادر ذهنی از انقلابی گری، عدالت طلبی است. عدالت طلبی را چگونه می توان در چهارچوب انقلابی گری صحیح تعریف كرد؟ گاهی عدالت خواهی مقابل مصلحت گرائی قرار می گیرد. به زعم برخی مثلا مطالبه یك عدالت طلبی در بخشی از نظام منجربه تضعیف كلیت نظام می شود. مصلحت گرائی برای رسیدن به اهداف انقلاب را می توان بخشی از انقلابی گری دانست؟

انقلابی گری با مصلحت گرایی سازگار نیست. در مفهوم انقلاب توجه و باور به  حقیقت و تلاش برای فهم صحیح آن نهفته است. به همین دلیل است كه می گویم باید حقیقت گرا بود و معتقدم انقلابی گری با مصلحت گرایی های رایج میانه خوبی ندارد ونمی تواند درون آن تعریف شود. اما سوال شما یك بخش دیگر هم داشت. اینكه سوال می شود انقلابی گری، مترادف با عدالت طلبی است، هم درست است، هم اشتباه است. در آزادی هم مفهوم عدالت نهفته است، آنجا که پرسش عدالت برای چه کسی طرح می شود. اما برای مشخص شدن جایگاه عدالت لازم است به این نكته اشاره كنیم كه انقلاب ما سه مفهوم و سه شعار اساسی را دنبال می كرد. این سه ویژگی با هم مفاهیم و اهداف انقلاب را می سازند: آزادی، عدالت و اخلاق و معنویت. بنا بر این تقلیل انقلاب به یكی از مفاهیم ذكر شده جفای به انقلاب است. اگر بگوییم انقلاب یعنی فقط آزای، ظلم به انقلاب است. اگر بگوییم انقلاب یعنی فقط عدالت طلبی باز هم ظلم به انقلاب كرده ایم. اگر بگوییم انقلاب یعنی فقط اخلاق به بقیه اهداف جفا کرده ایم. هرچند نباید فراموش کرد که عنصر پیوند دهنده آزادی و عدالت، اخلاق و معنویت است که جایگاه درخوری دارد.

در مفهوم سومی كه از انقلاب برای ما گفتید چرا ما رشد نكرده ایم؟ اخلاق و معنویت آنطور كه مد نظر انقلاب بود تحقق پیدا نكرده است. در خصوص عدالت طلبی و تحقق عدالت هم ما حتی به تعبیر رهبری انقلاب،موفق عمل نكرده ایم. علت را در چه می بینید؟

علت اساسی به نظر من این بوده است كه تعریف درستی از انقلاب و انقلابی گری ارائه نكرده ایم. به دنبال این عدم تعریف تصویر درستی هم از انقلاب و اهداف ان  به دست نداده ایم. چهره ها وشخصیت های غیر سیاسی و سیاسی هیچ گاه به طور واقعی دور هم ننشستند و گفتگویی جدی در این خصوص برای رسیدن به یک اجماع نداشتند.

خب چرا ما این تعریف درست را ارائه نكردیم. در واقع اگر این تعریف ارائه می شد مشكلی برای مملكت پیش می آمد ؟

 بخشی از این اتفاق، ریشه تاریخی دارد. بگذارید صریح تر بگویم. بعد ازجنگ در كشور به یك الگو اعتماد شد که آن هم نتیجه اعتماد به حكمرانان در سیاست و روحانیت بود. در آن دوران الگویی كه توسط رئیس جمهور وقت در كشور عملیاتی شد مخالف خطبه های خود ایشان در نماز جمعه بود. ایشان در خطبه ها  یك رویکرد و دیدگاه را دنبال می كردند و وقتی به قوه اجرائی كشور وارد شدند خلاف آن را عملیاتی كردند. در نماز جمعه از عدالت اجتماعی از طریق بسط طبقه متوسط و در تقابل با مدعیان عدالت فردی و طرفداران اقتصاد آزاد، یاد می کردند. وضعیت آن دوره به گونه ای بود كه كسی نمی توانست به صورت جدی و سیاسی و اثربخش این رویكرد را نقد کند، نقدها غالباً با برخوردهای قدسی روبرو می شد. اعتراض های تئوریك منجر به برخورد سیاسی و حتی قضائی می شد.  در عمل تئوری نوسازی عملیاتی شد. در این نظریه علت عقب ماندگی درونی است و به عوامل بیرونی توجه  نمی شود. این نظریه، نگاه تك خطی به توسعه دارد.  بیش از توسعه فرهنگی و نگاه بومی و متکثر به توسعه، به فرهنگ توسعه گرایش دارد. این نگاه الگوی توسعه را واحد  و آمریکا را در قله این توسعه یافتگی می داند که باید الگوی دیگران واقع شود. در واقع در همین چارچوب نیز مغالطه ای بزرگ اتفاق افتاد به نام مغالطه شرط و نتیجه. آن چه عملا نتیجه توسعه یافتگی تک خطی بود برای ما شرط  توسعه یافتگی قلمداد شد. برای مثال روستو از نظریه پردازان نظریه نوسازی، مصرف انبوه را مرحله آخر توسعه یافتگی می داند، اما برای ایران که به تعبیر خود آنها مراحل آغازین را طی می کند مصرف گرایی توصیه می شد.

 با یك مثال می شود توضیح دهید؟

مثلا كشوری حسب نظریه نوسازی، توسعه پیدا كرده و در نتیجه وارد مصرف انبوه شده است، حالا اگر بخواهیم این كشور را الگوی خود قرار دهیم طیق نسخه آنها باید مصرف گرائی را اشاعه دهیم، یعنی پایان یا مرحله آخر آنها آغاز ما باشد، اینجا خلط شرط و نتیجه رخ می دهد.

چرا اعتراضی به این مساله نشد؟

اشاره کردم در آن دوران تقدیس هایی از نهادهای دولت و حاكمیت می شد كه راه را برای اعتراض می بست. این نوع تقدیس ها خود روشی برای بستن راه اعتراض بود.

اینطور كه شما می گویئد ما در این شیوه در واقع انقلابی جدی صورت ندادیم و همان شیوه قبل را دنبال كردیم؟ به همین جدیت به این مساله اعتقاد دارید؟

 ببینید در قبل انقلاب شاهد تمركز گرائی و عدم آمایش سرزمین و اتکا به اقتصاد نفتی در اداره کشور بودیم. رابطه قدرت – ثروت حکمفرما بود که بعد انقلاب به رابطه قدرت – منزلت هم تسری یافت. حال به ما بگویید بعد انقلاب تا چه حد تمرکزگرایی و اتکا به اقتصاد نفتی تعدیل شد؟

بعد از آن، این شیوه تغییر پیدا كرد؟ الان وضعیت را چگونه می بینید؟

خیر. بعد از آن هیچ دولتی این شیوه را تغییر نداد. به این معنا كه شاید شعار ها تا حدودی تغییر كرد اما شیوه عمل همان شیوه قبل بود. ما مظروف انقلاب اسلامی را در همان ظرف پهلوی ریخته ایم، همین است كه مشكل زا شده است. ما تغییری در الگوی اقتصاد نفتی و رابطه قدرت- ثروت نداشته ایم.

در دوره هایی شعار اقتصاد مقاومتی را به عنوان شعار سال مطرح كرده ایم. یعنی ما به این سمت نرفته ایم؟

عدم اجرای اقتصاد مقاومتی در واقع نتیجه بی توجهی به ظرف، بی توجهی به مدیریت و برنامه ریزی متناظر و متناسب است. ما این شعار را مطرح كرده ایم اما در مدیریت و برنامه ریزی، ظرف خود را تغییر نداده ایم. در دوره هایی  توجه شده است. در زمان انقلاب و جنگ این ظرف متمرکز تغییر کرد، از همه پتانسیل ها استفاده شد و دستاوردهای زیادی نیز دربرداشت.

مردم امروز جامعه با همه تغییرهایی كه رخ داده است آیا دیگر آن مفاهیم را قبول می كنند؟

آن زمان را درست برای مردم تعریف و تبیین نكرده ایم. ما می توانسیتم از چالش تحریم فرصت بهتری بسازیم.از مردم پرسیدید، باید بگویم اگر برای مردم تبیین شود و بعد آن ها را در تصمیم گیری ها و نظارت ها و اجراها سهیم كنیم  حتما جواب  می دهد و مردم اگاه می شوند كه ما در انقلاب اسلامی به دنبال چه مفاهیم مترقی و بلندی بودیم و حال كجا ایستاده ایم.

مشكل این عدم تغییر را در كجا می بینید؟

بخشی از مشكلات مربوط به حرف بدون عمل است. حرف، ابزاری برای جلب نظر مردم شده است. حرف ها و شعارهایی كه نتیجه عملی برای مردم نداشته است. نگاه علوی و امیر المومنین (ع ) به فردی كه حرف و عملش با هم نمی خود نگاه به یک منافق است. ببینید ما سهم منصفانه و برابری برای تولبد در جامعه یا همان عدالت در تولید  فراهم نکرده ایم. اتكاء به خود مفهومی زیباست كه عملیاتی نشده است. توجه عملی به بنگاه های اقتصادی كوچك یا همان "كوچك زیباست"  كه شعار آن را می دهند، نمی شود. حرف ما با عمل ما نمی خورد.

یكی دیگر از موضوعاتی كه این روزها خبرهای مربوط به ان داغ است مساله گفت و گوی ملی است. آقای جهانگیری معاون اول رئیس جمهورهم این مساله را طرح كرده اند و ظاهرا پیگیرآن هستند. ابتدای همین مصاحبه فرمودید كه سیاسیون ما هیچ گاه دور هم به طور جدی ننشستند تا به مفهومی واحد برای انقلابی گری برسند. این راه كار آقای معاون اول می تواند راه گشا باشد؟

گفت و گوی ملی بیش از آنكه سیاسی باشد فرهنگی است. در وهله اول نیازمند یک گفت و گوی فرهنگی  هستیم. این گفت و گو باید میان اصحاب فرهنگ كلید بخورد. لازمه این مساله هم اتفاقا این است كه فراجناحی باشد. ما به یك انسجام در این زمنیه نیاز داریم.

در تقابل میان جناح های مختلف درون نظام كه در گذشته به جناح چپ و وراست معروف بود و حالا به اصلاح طلب  و اصولگرا شهرت پیدا كرده گاهی هر جناح دیگری را به عدم شناخت از ارزش های اولیه انقلاب متهم می كننند. هر دو جناح خط فكری حضرت امام را شاخص اصلی برای انقلابی بودن تبیین می كنند. این به نظر می رسد نكته مثبتی است اما چه موضوعاتی باعث شكاف سیاسی بین جناح ها و تعاریف مختلف از این مساله شده است؟ گفت و گو را ه حل می تواند باشد؟

اصحاب فرهنگ چون در دسته بندی های سیاسی نیستند و دغدغه فرهنگ و انسجام را دارند به راحتی می توانند حرف خود را در مدار باز تولید مفاهیم انقلاب تبیین كند. امروز درد ما در جامعه، درد انسجام و گفت و گو است. وقتی اصحاب فرهنگ با یكدیگر گفت و گو كنند این انسجام شكل می گیرد و وحدت آفرینی هم می شود. واقعیت ان است كه سیاستمدارن دغدغه جدائی دارند. درست است كه سیاست لازمه اش تفكیك است، اما باید متوجه وفاق هم باشد. این نكته را هم باید گفت كه اصحاب فرهنگ نباید درگیر منافع سیاسی باشند و این خود یك آفت است برای اصحاب فرهنگ. امروز سیاستمداران عینك قطبی زده اند در حالی كه قاطبه مردم اصولگرا و اصلاح طلب نیستند. یك نظر سنجی نشان می دهد كه در حال حاضر مردم 14/7 درصد گرایش اصلاح طلب و 11/1 درصد گرایش اصولگرا دارند. یعنی در  مجموع نزدیک به 26 درصد مردم ما جناحی فکر می کنند و بقیه یعنی 74 درصد اصولاً وابستگی به جناح های شناخته شده ندارند. بنا بر این باید به سراغ اصحاب فرهنگ رفت.

رهبرانقلاب اخیرا به مسولان نظام فرموده اند كه آیا ارزش های دهه شصت انقلاب را یادتان هست؟ واقعا آیا آن ارزش های فراموش شده وآیا به قول برخی از افراد، كشور نیاز به نیمچه انقلاب دارد؟

میزان تمایل مردم نیاز به پیمایش دارد. اوایل انقلاب ارزش های زیادی بر كشور حاكم بود. مثال های ملموس، واقعیات را نشان می دهد. مثلا هر كس ماشین مدل بالا داشت بیرون نمی آورد و خجالت می كشید، اما امروز چگونه است؟ یا هر كس تصادفی می كرد با یك صلوات آن را تمام می كرد اما امروز بسیاری از درگیری ها مربوط به همین اتفاق است. این یعنی برخی ایثارگری ها فراموش شده است. معتقدم اوایل انقلاب جوانان بلوغ های زودرس فرهنگی و سیاسی داشتند و مسئولیت پذیر بودند. گاهی گفته می شود جوانان اوایل انقلاب زندگی و جوانی نكرده اند. آیا جوانی كه زود ازدواج می كند و مفهوم مسئولیت پذیری را به خوبی درك می كند و عشق واقعی را تجربه می كند و وارد عرصه های سخت زندگی می شود جوانی نکرده است؟ آیا جوانی کردن به معنای خوش گذرانی و بی مسئولیت بودن است؟ عدالت، ایثار، قناعت، از خود گذشتگی، عشق و گذشت میان زن و شوهر این ها مفاهیمی بود كه ارزش های اولیه  بود و همان ارزش ها ما را در رسیدن به اهداف انقلاب كمك می كرد. برای مسئولین ما چقدر از این ارزش ها و ساده زیستی باقی مانده است؟ امروز در متن جامعه چرا آمار طلاق بالا رفته است؟ چون عشق و گذشت و مسئولیت پذیری کاهش یافته است است.

وقتی از گفتمان انقلاب صحبت می‌کنیم در واقع داریم به شاخص‌هایی مثل نفی سلطه، استقلال، دشمن ستیزی، ساده زیستی و... اشاره می‌کنیم. دهه اول انقلاب تعریف مسئولان یا حتی عموم مردم از این شاخص‌ها واحد بود اما به مرور تعاریف از شاخص‌ها متفاوت شدن، مثلا امروز ۲ تا مسئول تعریف واحدی از ساده زیستی ندارند  این مساله  ناشی از اقتضای زمانه است یا منافع جناحی و حزبی و شخصی یا مصلحت ملی است؟ این مساله در خصوص استفاده از ماشین ضد گلوله هم قابل مطرح كردن است چرا عده ای ان را در خصوص منافع انقلاب می دانند و عده ای بر عكس؟

ببینید از بعد جنگ ما ضرورتی برای سازندگی داشتیم كه شكی در آن نیست اما به یكباره در خطبه های نماز جمعه شعار مانور تجملات داده شد. این با كجای انقلاب سازگاری دارد؟ از سویی دیگر عمل منافقین در كشتار و به شهادت رساندن مردم و مسئولین نیز در دوره ای باعث دوری مسئولین از مردم شد.

اما امروز دبیر شورای عالی امنیت ملی خود می گوید دیگر مسئولین نیاز به ماشین ضد گلوله و تشریفات ندارند و امنیت تامین شده است چرا پس دیگر ساده زیستی به زندگی مسئولین راه پیدا نمی كند؟

این ها سوالات ما از مسئولین است كه باید میان اصحاب فرهنگ مورد واكاوی علمی قرار بگیرد.

برهه ای تاریخ انقلاب به انقلاب دوم شهرت پیدا كرده است. نظرتان در خصوص اشغال لانه جاسوسی چیست؟ چرا امام آن را انقلاب دوم نامیدند؟ از این منظر می پرسم كه شاخص های انقلاب مگر چه بود كه آن را انقلاب دوم نامیدند؟ با اینكه در خاطرات آیت الله مهدوی كنی آمده است كه بزرگان نظام با آن مخالف بودند اما امام موافق  آن بودند؟ شاخص های انقلابی گری را در آن می یابید؟

بسیاری از مسئولان وقت در اوایل انقلاب خیلی راحت از برخی مفاهیم انقلاب به راحتی عبور كرده بودند. به علاوه وقتی کانون دشمنی ملت ایران به راحتی و آزادانه علیه انقلاب فعالیت می کند طبیعی و مورد انتظار است تا این اقدام شایسته و به موقع دانشجویان خط امام از سوی امام به عنوان انقلاب دوم معرفی شود.

برخی از تئوریسین های دولت معتقدند كه  انتقاد و بزرگ نمایی كاستی های دولت منجر به لطمه به دولت نمی شود و كلیت نظام از این انتقاد ها آسیب می بیند. نظرتان در این باره چیست؟

 این طبیعی است كه هركس كه سر كار است و در دولت مسولیت دارد، توجیهی برای عیب و نقص های خود و در نقد مخالفان خود داشته باشد، اما باید توجه داشته باشیم وقتی پیمایش ملی می گوید 78 درصد مشکلات و دغدغه های مردم اقتصادی است و نظر سنجی پس از تظاهرات دی ماه نشان می دهد که 81 درصد مردم نارضایتی اقتصادی دارند، آیا رواست كه  بگوییم مردم سیاسی عمل می كنند؟  یك نكته هم من لازم است بگویم كه بین جمهوری اسلامی و انقلاب اسلامی باید فرق گذاشت. منتقد رفتارها و روش ها در جمهوری  اسلامی  نباید متهم به ضد انقلاب بودن بشود.

به مساله اعتراض ها اشاره كردید. هر انقلابی با اعتراض به وضع موجود شكل گرفته است. با توجه به اینكه قانون اساسی هم حق اعتراض و راه پیمایی را به رسمیت شناخته است به نظرتان لازم نیست زمینه اعتراض های مسالمت آمیز مردم فراهم باشد و آن ها را به رسمیت شناخت؟ بهتر نیست به اعتراض ها و اعتصاب ها مجوز داد؟

قانون اساسی این حق را به مردم برای اعتراض داده است و این اهمیت نقش مردم را نشان می دهد. مردم و احزاب می توانند متقاضی تسهیل زمینه سازی برای اعتراض خود باشند.

اصولا این مجوز گرفتن از دولت برای اعتراض با ذات انتقاد به همان دولت سازگاری دارد؟ چون همه دولت ها از اول انقلاب نشان داده اند كه خیلی مایل به اعتراض آن هم به صورت خیابانی و راه پیمایی نیستند. از این منظر این سوال را پرسیدم.

دولت ها  نیز گاهی شعار می دهند كه اعتراض ها را به رسمیت می شناسند اما مجوز نمی دهند. در این خصوص نهادهای ناظر باید وارد عمل شوند. به نظرم این دولت می تواند حسب وظیفه قانونی خود آیین نامه مربوط  را تصویب و ابلاغ كند و مكان ها و زمان های خاصی  را برای  نشست ها و راهپیمایی ها معلوم کند. این مساله در دنیا وجود دارد، اما با رعایت حفظ خطوط قرمز و عدم هنجار شكنی اجتماعی و سیاسی.

جامعه شناسان سیاسی یكی از مهمترین ابزار ها را برای توسعه و پیشرفت كشورها را آگاهی مردم و شفافیت اطلاعات بیان كرده اند. چه راه كارهایی را برای آگاهی مردم و شفافیت وجود دارد؟

 نظارت همگانی و سهیم كردن مردم در تصمیم گیری ها. این دو بعلاوه مسائلی كه ذكر شد می تواند راه گشا باشد.

آیا شبكه های اجتماعی می توانند به شفافیت واقعی كمك كنند؟ مردم را چگونه در خصوص درهم آمیختگی راست و دروغ در این شبكه ها می توان مطلع ساخت؟ اعتراض های دی ما را شما نتیجه شبكه های اجتماعی می دانید؟

به لحاظ واقعیت های عینی اعتراض های دی ماه ربطی به شبكه های اجتماعی ندارد. آمار ها نشان می دهد كه مردم دغدغه اقتصادی دارند. من لازم است به این نكته توجه دهم كه هرچه بیشتر از ظرفیت های قانونی استفاده شود، فرصت برای شبكه های اجتماعی كمتر فراهم می شود تا حق و باطل را در هم آمیزند. وقتی زمینه دسترسی مردم به اطلاعات فراهم نشود خب طبیعی است كه مردم سراغ  شبكه های اجتماعی و بعضاً شایعات می روند. دولت باید قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات را اجرایی کند. یكی از دلایل استفاده از شبكه های اجتماعی بسته عمل كردن رسانه هاست. هرچه فضا در رسانه های رسمی و رسانه ملی و مطبوعات بیشتر بازتر شود فرصت كمتری برای شبكه های اجتماعی فراهم می شود. به رغم این پیشنهادات، در مواردی این شبكه ها بنیان خانواده را سست می كنند، اعتماد ملی را از بین می برند، به انسجام كشور لطمه می زنند و طبیعی است که باید مدیریت شوند.

انقلاب ما با پسوند اسلامی همراه شده است، انقلاب اسلامی.  تا به حال نقد درون گفتمانی اسلامی و حوزوی كه بدنه مردم هم از آن آگاه شوند در كشور روی نداده است. چه پیشنهادی دارید كه حوزویان خودشان خودشان را نقد كنند و برای مردم تبیین كنند كه چرا بخشی از جامعه امروز دین گریز شده اند؟

نقدهای درون گفتمانی باید جدی دنبال شوند. متأسفانه فرصتی موجه برای نقد درون گفتمانی به وجود نیامده است. مثلا امروز یكی بیاید بگوید تفسیر شما از ولایت فقیه یا ولایت فقه چیست؟ وضع فقه سیاسی و حکومتی ما چگونه است؟ اداره فقهی مورد نظر امام چه حال و روزی دارد؟ به استلزامات آن چه توجهی شده است؟ نسبت اهداف انقلاب با ساختارهای موجود چیست؟ و ...   یكی از نهادهایی كه نیاز به نقد درون گفتمانی دارد روحانیت است.  بخشی از روحانیت از نظارت و نظریه پردازی دور شده است و صرفاً به تصدی گری روی آورده است. صدا و سیمای ما بعضاً جناحی عمل می كند و اگر در جایی می خواهد  فردی از جناح مخالف بیاورد فردی عوام زده و سطحی می آورد، مقابله ای بین دو نگاه سطحی یکی طرفدار و دیگری مخالف. اینکه نقد جدی نیست. به نظرم حساب شده کاری می کنند تا مردم دغدغه های اصلی را فراموش كنند و به یك موضوع فرعی بپردازند. در نهایت می بینید دو هفته مردم برای مثال مشغول یك تصویریا شایعه ای سطحی و بی اساس می شوند كه صحت و سقم آن معلوم نیست. خب این همه یك شیوه است و متأسفانه جواب هم داده است.

كرسی های آزاد اندیشی هم كه هیچ گاه درست و حسابی پا نگرفت. آن ها هم می توانستند كمكی  به عقب ماندگی های انقلاب مثل برقراری عدالت كنند؟

 ما باید فرصت ابراز نظر را برای همه فراهم كنیم. البته همانطور كه گفتم از گفت و گو شروع می شود. گفت و گو میان اصحاب فرهنگ كه وابسته به گروه های سیاسی هم نباشند. ان ها دغدغه  تغییر و اصلاح بر اساس ارزش ها و باورها دارند و راه باید برای آن ها فراهم شود.


سال 97 می‌تواند بهار جامعه‌شناسان باشد(2)


دیدارنیوز: ما در کشوری زندگی می‌کنیم که سابقه تاریخی استعمار و استبداد را دارد که هر دو عنصر قدرت را از مردم گرفته بودند. کسب قدرت سیاسی همیشه در ایران برای نیروهایی که به مردم تکیه داشتند دشوار بوده است. هر تحولی خود به خود به تحولات سیاسی گره خورده است. اگر قرار باشد در ایران گرانیگاه تحولات اجتماعی را ریشه‌یابی کنیم همه تقدم را به کسب قدرت سیاسی دادند و فکر کردند اگر قدرت سیاسی نداشته باشند نمی‌توانند منشأ تحولات دیگر شوند. یعنی حتی اگر تحول سیاسی برای نخبگان ایرانی تقدم ذاتی نداشته باشد، اما تقدم زمانی برایشان دارد. این گزاره درست است؟
 
بله. این فقط هم به خاطر استبداد نبوده است. استبداد و خودکامگی حکمران و فره ایزدی یک طرف قضیه بوده است. یک طرف دیگر هم از زمان رضاخان شروع می‌شود که همان اقتصاد نفتی است. یعنی در واقع اقتصاد نفتی هم مزید بر علت می‌شد. قدرت خودکامه ما اگر تا دیروز دستی برای مالیات مقابل مردم دراز می‌کرد الان دیگر نیازی به آن دست هم ندارد چون اقتصاد نفتی است و نفت هم در اختیار دولت است. رابطه قدرت ـ ثروتی که می‌گوییم اینجا دیگر کامل می‌شود. در شرایطی که قدرت - ثروت دارید اتکایتان به مردم خودبه‌خود کمتر می‌شود. احزاب در جایی شکل می‌گیرند که دست نیاز دولت به صورت ساختاری دراز باشد و دست اقتصادی‌اش هم دراز باشد. شما پارلمان‌های مجالس کشورهای پیشرفته را ببینید، یک ساختمان کوچک دارند و پارلمان‌هایشان همه به هم چسبیده است، چون پول ندارند، متکی به مالیات هستند. اما اینجا زمام اقتصاد نفتی دست دولت است. بله در این شرایط، هر فرد یا گروهی که بخواهد منشأ اثر شود، احساس کاذبی دارد مبنی بر اینکه باید قدرت رسمی را در دست بگیرد و بعد اتفاقا  از چاله به چاه می‌افتد و نمی‌تواند هیچ تحولی را رقم بزند. ما اگر می‌خواهیم تحولی ساختاری ایجاد کنیم نباید فقط به شرایط موجود نگاه کنیم و بگوییم شرایط این است پس ما هم برویم، سوار موج شویم. اتفاقا وقتی سوار موج شدی خودت هم آلوده می‌شوی.

دیگر وقتی می‌آیی وارد قدرت سیاسی می‌شوی، تو هم به آن مواهب و ثروت‌هایی که در پس رابطه قدرت - ثروت نهفته است وابسته می‌شوی. کسانی که به قدرت دولتی می‌رسند به لحاظ ساختاری، ثروت های بیشتر به دست می‌آورند، سرمایه فرهنگی و سرمایه سیاسی بیشتر برای خود دست و پا می‌کنند. به سرگذشت احزاب در این کشور نگاه کنید، همه احزاب ما چه قبل و چه پس از انقلاب دولت‌ساخته هستند. من نمی‌خواهم وارد مصادیق شوم. اینها به خاطر همان شرایط ساختاری بیمارگونه است.

باید به این سمت برویم که با این ساختار به صورت ریشه‌ای مقابله کنیم. نه اینکه بگوییم برویم اول سوارش شویم بعد اصلاحات انجام دهیم تاکنون که اینگونه نبوده و نشده است. یک عده‌ای هستند که می‌گویند از طریق قدرت رسمی، با قدرت رسمی و مبانی گمراه‌کننده‌اش مقابله کنیم. تاکنون که کسی در این زمینه موفق نبوده است. حتی کسانی که آمدند و برای اصلاحات وارد قدرت دولتی شدند، بعدها که کنار زده شدند گفتند که غفلت بزرگ ما این بود که قدرت اجتماعی را فراموش کرده بودیم.

باید بدانیم که قدرت اجتماعی قدرت نرم است. اعتبارِ قدرت است. اعتبار قدرت به معنای اعتباری بودن قدرت نیست. اعتبار قدرت یعنی یک عده‌ای هستند که تصمیم نمی‌گیرند و در قدرت رسمی نیستند ولی آنقدر نفوذ دارند که آنهایی که قدرت رسمی دارند همیشه برای تصمیم‌گیری‌ها نگاهی به مواضع آنها دارند.

برای همین است که می‌گویم ما نباید قدرت مراجع را تضعیف کنیم. ما نباید قدرت حوزه‌های علمیه را تضعیف کنیم. آنها را باید آگاه کنیم که شما ساختاراً چه قدرتی داشتید و چه نظارتی داشتید و این نظارت باید کماکان حفظ شود و به نظریه‌پردازی هم تسری یابد. این قدرت نظارتی نباید به تصدی‌گری تقلیل پیدا کند. راه اصلاح قدرت رسمی را باید در قدرت اجتماعی جست‌وجو کرد.
 
دیدارنیوز: این سیری نیست که خود آقای افروغ طی کرده است؟
 
بله.
 
س: یعنی دارید خودتان را تشریح می‌کنید؟
 
یعنی شما می‌گویید من دارم خود را تئوریزه می‌کنم؟ اشکالی ندارد هر کسی دارد خودش را تئوریزه می‌کند با نان و نوا. ما بدون نان و نوا خودمان را تئوریزه می‌کنیم. برخی خودشان را در حالی تئوریزه می‌کنند که در قدرت هم نشسته‌اند ولی ما برای تئوریزه کردن خود، هزینه‌اش را هم می‌دهیم.

باید بگویم، من این تئوری را حسب اینکه شکافی بین نظر و عمل قائل نیستم و نگاه ثنوی ندارم، در خودم پیاده کرده‌ام. من یک نظریه‌ای داشتم اما چون قائل به شکاف نظر و عمل نیستم در درجه اول از خودم شروع کردم. یعنی من به این عقیده دارم، نباید بین نظر و عمل، شکاف و فرق باشد.

حضرت علی علیه‌السلام بسیار به رابطه نظر و عمل تأکید دارد و شکاف بین نظر و عمل را یک سیره منافقانه می‌داند. اتفاقا سبقت عمل بر نظر در اندیشه امام علی کاملا مشهود است.
 
دیدارنیوز: ما نمی‌خواهیم شما را نقد کنیم بلکه می‌خواهیم تجربه شما را که تجربه موفقی می‌دانیم در اختیار نسل بعدی قرار بدهیم.
 
من اول نظر داشتم و بعد آن را در خودم پیاده کردم. این نظر من است و روایت من است. اما این روایتی نیست که خودم در آن محور باشم بعد چون من این راه را رفتم از آن سخن بگویم. نظر و باوری داشتم و آن را در زندگی عملی تجربه کردم. من اصلا جایی که خودم در آن حضور نداشته باشم و رشد و خلاقیت خودم در آن نباشد با آن کنار نمی‌آیم. بله، در ابژه‌ سؤال شما، سوژه من درگیر بوده و هست.
 
دیدارنیوز: نیروهای سیاسی‌ای که یک تئوری راهنمای عمل دارند در جریان عمل، آن تأثیر علّی واقعیت‌ها روی تئوری‌شان را می‌توانند ببینند، آن تئوری را می‌توانند بازسازی کنند و با آن دوباره به سراغ واقعیت‌ها بیایند. اتفاقا این رو به جلوست.
 
من با این نگاه وارد می‌شوم. راستش مدتی است که وقتی به جلسات رسمی می‌روم، هیچ چیز به من اضافه نمی‌شود. فقط خون دل می‌خورم. هرچه هم می‌گویم گوش شنوایی نیست و همین بیشتر مرا به عرصه مدنی برمی‌گرداند.

درست است که خلوت کرده‌ام و جایی نیستم ولی وقتی هم دعوت می‌شوم، حسب عشقی که به نظام اسلامی دارم و اصل نظام را واقعا دوست دارم، سعی کردم وفادار هم باشم، هر جا هم احساس خطر کردم آمده‌ام و دعوت‌ها را می‌پذیرم ولی به محض حضور مرا پس می‌زند که به عرصه مدنی برگردم.
 
دیدارنیوز: در این مقطع بسیاری از احزاب، گروه‌ها و جریانات اجتماعی دغدغه و نگرانی برای دارند. درعین حال نمی‌دانند که چه باید کرد؟ این بسیار نکته مهمی است. برخی از تمام گذشته و پیشینیه خود می‌برند و تحولات فکری عجیب و غریب دارند. برخی از کل انقلاب تواب می‌شوند. برخی سردرگم می‌شوند. برخی گوشه‌نشین می‌شوند. من فکر می‌کنم ما می‌توانیم یک فعال فکری، اجتماعی و سیاسی مؤثر همچنان باقی بمانیم بشرطی که واقعیات را خوب بشناسیم و برای پرسش «چه باید کرد؟» پاسخ اقناعی خوب و کافی داشته باشیم.
 
عده‌ای نمی‌دانند ولی من می‌دانم. من در همه گفت‌وگوها و مصاحبه‌ها و مقالاتم سعی کردم راه حل ارائه دهم. چون معتقدم راه حل یا مستقیم به دست داده می شود یا غیرمستقیم قابل استنباط است. نه بریده ام نه تایب شده ام نه سردرگم هستم نه گوشه‌نشین. البته یک خلوتی گزیده‌ام.

در چه باید کرد هم تردیدی ندارم. من اتفاقا از زاویه گفتمان انقلاب اسلامی دارم فریاد می‎زنم و نقد و نظارت می‌کنم. من با ایسم‌ها و گفتمان‌های دیگر هم آشنا هستم ولی از آنها استفاده نمی‌کنم. من دلم به حال انقلاب و این گفتمان می‌سوزد. این گفتمان به لحاظ تاریخی، فرهنگی، هویتی، فلسفی، کلامی و فقهی عظمتی دارد که متأسفانه در دست کسانی افتاده که این عظمت را درک نمی‌کنند. من مبنایی‌تر هم حرف می‌زنم. می‌گویم اصلا چه تفسیری از عالم داریم که ما را ناامید می‌کند و ما را می‌بُراند؟ این چه تفسیری است؟ من تفسیری از ساختار و عاملیت دارم. آنگاه که همه چیز علیه تو می‌شود، آنگاه که از آسمان و زمین بر تو محدودیت می‌بارد تازه آغاز شکفتن و بالندگی توست. من برای این عالم خدا قائلم و خدا تعارف نیست. خدا هست و مثل دکارت نمی گویم که عالم را خلق کرده و رفته است. یدالله مغلوله نیست. خدا کارگر است. من اصلا جای ناامیدی برای خودم نمی‌توانم تصور کنم. ممکن است از کسانی ببُرم ولی اینها باعث ناامیدی بنده نمی‌شود، آنها را افشا می‌کنیم. خود این افشاگری نوعی امیدواری و نبُریدن است.

من احساس می‌کنم که خیلی کارها می‌شود کرد. اما بحث این است که وقتی از چه باید کرد صحبت می‌کنیم ولی گوش شنوایی نیست، آن وقت چه باید کرد؟

از یک طرف هم این تحفظ را داریم که زیاد هم نگوییم چون زیاد بگوییم ارزش کلام از دست می‌رود. لوث می‌شود. اگر جامعه گوش شنوایی دارد و نخبه‌ای هست، یکی دوبار گفتن باید اثر بگذارد ولی وقتی کسی نمی‌شنود یک راه حل من این است که به جامعه بگویم آقاجان گوش اینها بدهکار نیست.

ما همه چیز می‌گوییم، به موقع هم می‌گوییم ولی گوش نمی‌کنند بعدها به حرف ما می‌رسند کما اینکه رسیده اند. الان هم حرف‌هایی داریم، می‌خواهیم بگوییم و بر این تصوریم که روزی به آن خواهند رسید، ولی تاب و تحمل هزینه بیشتر را نداریم.
 
دیدارنیوز: آقای دکتر، شما از گفتن و از نیروهای اجتماعی و فعالیت مدنی گفتید. وقتی نظم رسمی با همه ابزارهای تحت اختیارش عرصه را بر نیروهای اجتماعی تنگ و تنگ‌تر می‌کند واقعا چه باید کرد و راهکار چیست؟ طی 100 سال گذشته دست کم، همواره نیروهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ایران، راه را در شوریدن بر نظم رسمی دیده‌اند. انقلاب اسلامی خودش در این زمینه در اوج بود. حالا در گذر زمان،‌ می‌بینیم در دی ماه 1396 باز هم مردم به سراغ همان شیوه رفتند و گویا همان شیوه را پی‌جویی می‌کردند؟
 
من تصادفا هم روی انقلاب کار کردم و هم روی اعتراضات دی ماه. اتفاقا در مصاحبه‌هایم بعد از حوادث دی ماه 96 از این حوادث استقبال کردم.

راه اصلی مقاومت است. باید مقاومت کرد. حالا اینکه مقاومت چیست محل بحث است. وقتی می‌گوییم مقاومت حتما سخن این نیست که شمشیر دست بگیریم. مقاومت می‌تواند مقاومت نرم باشد. من معتقدم انقلاب اسلامی خودش یک مقاومت و یک قدرت نرم است. کمااینکه انقلاب اسلامی هم در شکل تجلی‌اش از قدرت و مواجهه نرم استفاده کرد. مواجهه ما با سربازها چه بود؟ گل می‌دادیم. شعارها، شعارهای نرمی بود، فحاشی نداشت.

نکته دوم، تفکیک انقلاب اسلامی از سیاست‌ها و رفتارهای جاری و مستقر است. ما نباید خلط کنیم و نباید تقلیل صورت بگیرد؛ تقلیل انقلاب به جمهوری اسلامی اشتباه است. منظورم در مبانی و اصول اولیه نیست. منظورم سیاست‌ها و رفتارهای مشهود در جمهوری اسلامی است. انقلاب اسلامی نباید به نمود خودش تقلیل پیدا کند. در صورت این تقلیل، مقاومت‌های ما به نتیجه نخواهد رسید یا نتیجه مطلوب نخواهد داد.

اخیرا نقدهایی که من می‌بینم صورت می‌گیرد خیلی مبتذل و سطحی است. دمپایی یک زندانی سیاسی محکوم به اعدام آزادشده، می‌شود مستمسکی برای محکوم کردن نظام. نظام که با این چیزها محکوم نمی‌شود. اتفاقا نظام بدش هم نباید بیاید. اگر آنها رند باشند بیشتر به اینگونه نقدها مجال می‌دهند.

از این نقدها استقبال می‌کند با این فرض که یک تصور غالبی جا بیفتد و در واقع عوارض منفی آن تفسیر افشا نشود و با این تفسیر غالب عده‌ای از نظام دفاع کنند. این را نظام برمی‌تابد و تاکنون هم چنین بوده است.

اما اگر کسی بیاید نقد درون‌گفتمانی جدی بکند، بگوید مبانی فلسفی امام این بود وضع موجود این است، نظم رسمی این را برنمی‌تابد ولی نظم مدنی این را استقبال می‌کند. فرق نظام کنونی با رژیم گذشته حداقل این است که در گذشته هیچ نقدی در نظم رسمی و مدنی برتابیده نمی‌شد اما الان نظم مدنی این را برمی‌تابد. الان شما اگر یک نقد فاخری از ناحیه گفتمان انقلاب اسلامی به نظم موجود بزنید با استقبال جامعه و نظم مدنی روبه‌رو می‌شوید، اگرچه در تریبون رسمی اجازه طرح آن را ندارید. تریبون رسمی اتفاقا اجازه می‌دهند که گفتمان‌هایی مثل سوسیالیسم و لیبرالیسم و غیره بیایند و آن گفتمان غالب یا ذهنیت غالب در برابرش بایستد. اما اجازه نمی‌دهد که شما از منظر گفتمان انقلاب اسلامی، وضع موجود را نقد کنید چون هنوز توفندگی و مقاومت بسیاری در گفتمان انقلاب اسلامی وجود دارد که با آن می‌توان در جهت تهییج احساسات مردم و ساماندهی به قدرت نرم مردم و به نتیجه رسیدن مقاومت مردم خوب استفاده کرد. من به این باور دارم. این پتانسیل است که در عرصه مدنی می‌تواند کارگر بیفتد. عرصه مدنی عرصه اجتماعی است و ما از این عرصه باید خوب استفاده کنیم کما اینکه زمانی حسینیه ارشادها و روشنگری‌ها با همه سختی‌ها و مرارت‌ها و تحمل ناپذیری‌های رژیم سابق استفاده کردند.

شما دو تا بحث را در سؤالتان مطرح کردید؛ یک بحثی دارید که مربوط به انقلاب اسلامی می‌شود و این تحلیل جدا می‌طلبد. امام به حد کافی شاه را نصیحت کرد و به حد کافی مراتب مقاومت نرم را دنبال کرد اما گوشی بدهکار نشد و به انقلاب اسلامی کشید. اما بعد از انقلاب هم واقعا همینطور شده است. هرچه گفته شده، هرچی پیش‌بینی می‌شود، هرچه نرم گفته می‌شود، گوشی بدهکار نبوده است. تا اینکه اعتراضات دی ماه اتفاق افتاد. این اعتراضات یک وجه غالب اجتماعی و اقتصادی دارد. اتفاقا برای اولین بار امر اجتماعی خودش را بر امر سیاسی تحمیل کرد و امر سیاسی را به واکنش واداشت. اینکه می‌گویم سال 97 می‌تواند بهار جامعه‌شناسان باشد، اینجاست. در واقع امر اجتماعی خودش را تحمیل کرد.

من با اصل این اعتراضات مخالفت و مغایرتی ندارم فقط باید به این اعتراضات خط و ربط داد. این اتفاقی که در عرصه مدنی افتاده که من از آن استقبال می‌کنم باید گفتمانی در اختیارش گذاشت که ضمانتی برای پیروزی و موفقیتش باشد.

 یک کسی خیلی بد برخورد می‌کرد و درباره جمهوری اسلامی و انقلاب اسلامی خیلی بد حرف می‌زد. من گفتم این جمهوری اسلامی همه اهرم‌ها را دارد؛ قدرت بسیج توده‌هایش خوب است، قدرت نظامی‌اش خوب است، قدرت سختش خوب است.

ولی اینطور حرف زدن اصلاحی ایجاد نمی‌کند اگر بخواهید به اصلاح تبدیل شود باید از مبانی‌ای استفاده کنید که خودش ظاهرا به آن التزام دارد. درست چیزی که نظریه انتقادی گفت. باید پرسید شما بالندگی و آزادی فرد خواسته‌اید، آزادی خواستید؛ کو؟ کجاست؟ نقد درون گفتمانی می‌تواند یکی از بایدهای اساسی باشد. سال‌هاست می‌گویم که بزرگترین مشکل ما این است که ما انقلاب اسلامی را خوب تئوریزه نکرده ایم. اذهان دانشگاه‌های ما مملو از تئوری‌هاست و ما هم مسأله را از غرب می‌گیریم، هم جواب را. اینجا خودمان چه می‌شویم؟ اینها ریشه علمی و آکادمیک دارد.    

من شهودا بسیار امیدوارم و معتقدم کارگری خداوند کار خودش را می‌کند. مخصوصا این اتفاقی که افتاد خوب بود. هرچه گفته شد گوشی بدهکار نبود. اما به نظر می‌رسد که جلوی خیلی چیزها گرفته شد. این لازم است استمرار داشته باشد و فقط لازم است سره از ناسره متمایز شود. یک اتفاق اصلاح‌گرایانه واقعی.
 
دیدارنیوز: در واقع، بازگشت نیروهای اجتماعی به گفتمان انقلاب اسلامی؟
 
بله. همواره این را گفته‌ام.
 
دیدارنیوز: آیا اعتراضات دی ماه، عبور از گفتمان انقلاب اسلامی و اعتراض به ایدئولوژیک شدن حکومت نبود؟
 
اول اینکه، شما فرض را بر این گذاشتید که ما ایدئولوژیک شدن را پذیرفتیم؟ تفسیر دنیا از ایدئولوژی با آنچه ما درباره آن صحبت می‌کنیم فرق دارد. ایدئولوژی سه قرائت دارد و اگر شما سه قرائت را نبینید و به یک قرائت تقلیل دهید خودش برخورد ایدئولوژیک است.

دو اینکه، مفری از ایدئولوژی نیست. به قول آنتونی گیدنز، عبارت ایدئولوژی مرده است، خود یک ایدئولوژی است. برخی ایدئولوژی را همان ایده‌شناسی می‌دانند. یک عده آمدند قرائت منفی از ایدئولوژی داشتند. قرائت منفی را هم مارکسیست‌های اولیه از ایدئولوژی داشتند هم لیبرال‌ها. در واقع، قرائت توتالیتر از ایدئولوژی داشتند. یک عده هم گفتند ایدئولوژی یک امر اجتناب‌ناپذیر است. هر ایسم و هر مکتب و رویکردی یک ایدئولوژی است. می‌تواند سوسیالیسم باشد، یادم هست یکی از روشنفکران می‌گفت لیبرالیسم ایدئولوژی نیست. این اصلا حرف بسیار پوچی بود. لیبرالیسم خودش ایدئولوژی است. الزاما که ایدئولوژی، توتالیتر نیست. بله ایدئولوژی توتالیتر بد است. اما می‌شود شما جهان‌بینی و نظم هنجاری نداشته باشید؟ اصلا شما بایدهایت را از کجا می‌آورید؟

ضمن اینکه دنیا اصلا تفسیرهایی به دست می‌دهد که دیگر سکولاریسم بی‌معناست. اصلا سؤال مطرح این است که چه زمانی دنیا غیرسکولار بوده که حالا بتواند سکولار باشد؟ مفری از تلفیق آرمان و اخلاق و سیاست نیست. مراتبش متفاوت است. تفسیر غلط می‌کنیم و فکر می‌کنیم سکولاریسم است. در حالی که اصلا سکولاریسمی در عالم نیست. اما، من در میان شعارهای دی ماه مردم عبور از گفتمان انقلاب اسلامی را ندیدم. چند تا شعار تندی هم که دیدم شعارهای ضدنظام نبود.

پیمایش سال 95، می‌گوید 78/7 درصد مردم نارضایتی اقتصادی دارند. مهمترین مشکل کشور ما اقتصادی است. همین‌ها اگر مشکلی با نظام داشتند در انتخابات شرکت نمی‌کردند. مشارکت سیاسی یکی از شاخص‌هاست. دلیل نمی‌شود که بگوییم شعارها ساختارشکنانه است. ضمن اینکه تا شما شعارهایی را می‌بینید بلافاصله جمعیتی در مقابل می‌آید که از اصل نظام دفاع کند حالا حتی اگر بگویید آن جمعیت تحت تأثیر نیرنگ یا اغوا آمده ولی بدانید به این راحتی مردم بسیج نمی‌شوند. زمان شاه، شاه چقدر توانست بسیج نیروهای عمومی به نفع خود را سامان دهد؟ اگر می‌توانست می‌کرد. این واقعیات را باید دید.

در این شرایط من می‌گویم این اعتراضات باید یک گفتمانی را انتخاب کند که تاریخ آن را تأیید کرده است. ما یک ساختار ته‌نشین فرهنگی در طول تاریخ‌مان داریم که من در این حوادث دیدم دارد زنده می‌شود. از این جهت امیدوارم. برخی جوری برخورد می‌کنند کانّه کل انقلاب و نظام زیر سؤال می رود. این درست است دل‌آزار و نگران‌کننده است. اما بیش از اینکه برای انقلاب و نظام نگران باشم، برای این تحلیل‌ها نگرانم چرا که نتیجه‌ای ندارند، عرض خود می‌برند و زحمت ما می‌دارند...

من احساس می‌کنم یکبار دیگر بازگشت به خویشتن دوباره احیا می‌شود. بازگشت به عزت و هویت ملی ما زنده می‌شود. ما یک ساختار ته‌نشین فرهنگی داریم که به هویت دینی، ملی و تاریخی‌مان برمی‌گردد  و هر از گاهی در اثر تحریکات، احیا می‌شود. در انقلاب هم این هویت زنده شد و اصلا بعضی انقلاب اسلامی را بازگشت و احیای هویت ملی می‌دانند.

من می‌خواهم بگویم که این نیست که شعار ساختارشکنانه جدی داده باشند. آنچه هم گفته شده زیاد فراگیر نیست. الان در این مقطع مردم بین مشکلاتشان و نگاه‌های مشروعیت زدایانه، جدایی قائل شدند. اعتراضات، زنگ خطری بود که مردم چک سفید امضا نداده‌اند و اگر ورق برگردد به این راحتی‌ها چیزی قابل جبران نیست.

برای بدهکار کردن گوش‌ها باید نقد کرد و نقدها باید شدید باشند. هرچه نقد بیشتر به کار گرفته شود، بهتر به نتیجه می‌رسیم. به نظر من این کسانی که الان در قدرت هستند، چون ماهیت و مواضع دوگانه‌ای دارند و بعضا منافق هستند و بین حرفشان و عملشان تفاوت هست، خیلی هم شکننده‌اند و این یک فرصت اس
 
دیدارنیوز: برای نیروهای سیاسی که احساس می‌کنند به جامعه بی‌تفاوت بوده‌اند، چه توصیه‌ای دارید؟ تقریبا اکثر روشنفکران و نخبگان ما و طیف‌های مشخصی از اصلاح‌طلبان، نقدی که از خود می‌کنند این است که ما با مردم پیوند عمیق و جدی نداریم و مسأله ما مسأله مردم نبوده است. واقعیات اجتماعی را بین مردم می‌بینیم. ما می‌خواهیم راهکاری پیدا کنیم که این شکاف را حل کنیم. چگونه باید به سراغ مردم و مسائل مردم رفت؟
 
چاره کار، در مردم بودن، با مردم بودن و انس گرفتن با خرده فرهنگ‎های مردم است. سبک زندگی متفاوت اختیار نکنیم. در میان ارزش‌ها و نگرش‌ها و الگوهای رفتاری آنها برویم. باید از دنیا و تفسیر آنها باخبر شد. نمی‌گویم با مردم یکی شوید. می‌گویم در آنها باشید تا بفهمید آنها چطور زندگی می‌کنند و چه نیازهایی دارند. نیازهای واقعی‌شان را درک کنید، نیازهای واقعی‌شان را فریاد بزنید. شما بناست روشنفکری باشید که به عرصه مدنی بازگشتید، به عرصه مردمی تعلق دارید و برای فهم نیازهای واقعی رجعت کردید. روشنفکر باید بتواند نیازهای واقعی را از نیازهای کاذب تفکیک کند و نیازهای واقعی را فریاد بزند. اگر این اتفاق بیفتد آنچه دنبالش هستید رخ می‌دهد.

برخی از کسانی که به میان مردم می‌روند دنبال کسب وجهه برای خود هستند، تظاهر می‌کنند تا در انتخابات موفق شوند. این یک عمل ریاکارانه است. بروید دردهایشان را متوجه شوید. اتفاقا با نیت اصلاح‌گرایانه بروید، یک جایی هم اشکال می‌بینید به آنها تذکر بدهید. ستاره شبکه‌شان بشوید، مرجع‌شان بشوید، از شما خط بگیرند و اگر رفتار غلطی دارند و اگر ارزش‌های کاذبی را پذیرفتند اصلاح کنید. من فکر می‌کنم با مردم بودن خیلی ارزش دارد.

گاهی، وقتی مردم با ما در کوچه و خیابان مواجه می‌شوند، می‌گویند مگر امثال شماها اینجا هم پیدایشان می‌شود؟ ظاهر قضیه این است که شکاف نسل است و هنجارها و ایستارها با گذشته فرق کرده است. اما تحقیق کنید این را بگویید. بگویید در چه چیزهایی تفاوت هست در چه چیزهایی نیست. همین الان جوان ما ساده‌زیستی را دوست دارد، می‌پسندد که یک مسئول یا نخبه‌ای، ساده باشد و مثل آنها زندگی کند. توصیه‌های امام علی و توصیه‌های امام خمینی، که مثل مردم زندگی کنید و زی طلبگی خود را داشته باشد اثر دارد.

مردمی بودن به این نیست که شعار بدهی ولی بین شعار و عملت شکاف باشد. نیاوران‌نشین باشی و بعد از این شعارها بدهی. موقت ممکن است اثر داشته باشد ولی مردم بهتر از ما متوجه هستند. اعتماد خود را از دست می‌دهند. بخشی از این اتفاقات هم به دلیل بی‌اعتمادی است. مردم احساس می‌کنند فقط حرف تحویل می‌گیرند. آن چیزهایی که ما فکر می‌کنیم مردم ما هستند اصلا اینطور نیست، فقط باید با آنها حشر و نشر داشت. این حشر  نشر هم باید واقعی باشد و فقط هم به فهم و درک واقعیت مردم نباید بسنده کرد باید آمد، مقاومت کرد و فریاد زد.
 
دیدارنیوز: فکر نمی‌کنید ساماندهی نهادهای مدنی می‌تواند توان مضاعفی را ایجاد کند؟
 
این نقدی است که همیشه به بنده وارد می‌شود. بله قبول دارم. افرادی که نخواهند برای قدرت رسمی و پول و سرمایه خیز بردارند و صرفا بخواهند در خدمت عرصه مدنی باشند خیلی هم عالی است و می‌توان با آنها کار کرد. می‌تواند وحدت در عین کثرت باشد یا حتی کثرت باشد. می‌شود همه باشند از صنوف مختلف دانشگاهی و سینمایی. من دومی را بیشتر می‌پسندم ولی یک هدف را دنبال کند، هدفشان کشف نیازهای واقعی مردم و فریاد زدن این نیازها باشد. دوست داریم در قالب گفتمان انقلاب اسلامی باشد. اما یک وقتی می‌بینید فردی در این گفتمان هم هست فقط اسمش را انقلاب اسلامی نمی‌گذارد. مسمای انقلاب اسلامی مهم است نه اسمش. ممکن است از حق شهروندی بگوید از آزادی و عدالت بگوید. اینها همه چیزهایی است که ما همواره در ذیل گفتمان انقلاب اسلامی بحث کردیم. ممکن است اسمش را انقلاب اسلامی نگذارد.  
 
دیدارنیوز: امروز می‌بینیم فردی مثل آقای دکتر احمد توکلی، وقتی از مجلس کنار گذاشته شد، کارهایی را شروع کرده که نشان می‌دهد بسیار امیدوار است. هنوز هم درون سیستم و عضو مجمع است. اما خود این واقعیت وقتی سراغش رفت، تأثیر خوبی که رویش گذاشت و آن، این بود که پذیرفت با نیروهای سیاسی مقابلش برای هدف مبارزه با فساد در کنار هم قرار بگیرند.
 
بله. هر کاری که در عرصه مدنی شکل بگیرد و متشکل باشد استقبال می‌کنیم. جامعه مدنی ما برخلاف جامعه مدنی سرمایه‌داری، قطبی نیست و طیفی است ولی اشکالش این است که متشکل نیست. من از نهادهای متشکل دفاع تئوریک می‌کنم. فقط بحث من این است که از این پلی برای قدرت سیاسی درست نکنند. یعنی امر اجتماعی را به امر سیاسی تقلیل ندهند. 


سال 97 می‌تواند بهار جامعه‌شناسان باشد(1)


گفتگوی اختصاصی دیدارنیوز درباره امر اجتماعی و امر سیاسی:

مسأله ما فقدان رابطه دیالکتیک متعاملانه بین عرصه رسمی و غیررسمی یا عرصه انتزاعی و انضمامی است. ما گیر کردیم، قفل کردیم. من دوست دارم آن رابطه منطقی اثر خودش را بگذارد اما اثر هم بپذیرد. نظام ما فقط می‌خواهد اثر بگذارد و اثر نپذیرد. چرخه دیالکتیک بین این دو عرصه از حرکت ایستاده است.

دیدارنیوز ـ سمیه عظیمی: هرچند که به نظر عزلت گزیده و سعی دارد کمتر در منظر باشد، اما همچنان مانند دوران مجلس پرحرارت سخن می‌گوید و همچنان از عمق جان به گفتمان انقلاب اسلامی باور دارد و بر بازگشت به آن تأکید می‌کند. شاید از این جهت، بپنداری که عماد افروغ، با همه نقدهایش به وضع موجود، نباید از هیچ اعتراضی در کف خیابان استقبال کند؛ اما درباره اعتراضات دی ماه 96 تأکید دارد: «من با اصل این اعتراضات مخالفت و مغایرتی ندارم فقط باید به این اعتراضات خط و ربط داد. این اتفاقی که در عرصه مدنی افتاده که من از آن استقبال می‌کنم باید گفتمانی در اختیارش گذاشت که ضمانتی برای پیروزی و موفقیتش باشد.».
 
دلخور است؛ از قرارهایی می‌گوید که کسی به آنها متعهد نمانده است. می‌گوید: «راستش مدتی است که وقتی به جلسات رسمی می‌روم، هیچ چیز به من اضافه نمی‌شود. فقط خون دل می‌خورم. هرچه هم می‌گویم گوش شنوایی نیست و همین بیشتر مرا به عرصه مدنی برمی‌گرداند.»؛ با این حال، تأکید دارد: «درست است که خلوت کرده‌ام و جایی نیستم ولی وقتی هم دعوت می‌شوم، حسب عشقی که به نظام اسلامی دارم و اصل نظام را واقعا دوست دارم، سعی کردم وفادار هم باشم، هر جا هم احساس خطر کردم آمده‌ام و دعوت‌ها را می‌پذیرم ولی به محض حضور مرا پس می‌زند که به عرصه مدنی برگردم.».
 
از نقد که سخن می‌گوید به یاد سخنانش در مجلس هفتم می‌افتی؛ آنجا که می‌گفت: «چگونه می‌توان پاسدار پیوند اخلاق و سیاست با حفظ جهت اخلاقی و دینی آن بود؟ آیا راهی جز نقد با معیارهای دینی و اخلاقی سراغ داریم؟ آیا می‌توان فواید و نتایج بدست آمده از نقد را از طرق دیگر بدست آورد؟ اگر نقد ترجمانی از نوع رویارویی حق و باطل در عالی‌ترین سطح خود باشد، چگونه می‌توان بدون مصاف حق‌طلبانه پرده از روی زشتی‌ها، ضعف‌ها و كاستی‌ها برداشت.».
 
گفت‌وگوی خبرنگار دیدارنیوز با دکتر عماد افروغ، جامعه‌شناس و نماینده پیشین مجلس شورای اسلامی در دفتر سایت صورت گرفت. موضوع مصاحبه درباره «امر سیاسی و امر اجتماعی» بود؛ اما گاهی بحث به احوالات شخصی ایشان کشیده شد که خواندن آنها خالی از لطف نیست.
 
متن کامل این گفت‌وگو را در زیر می‌خوانید:
 
97 می‌تواند بهار جامعه‌شناسان باشد/ نظام ما فقط می‌خواهد بر عرصه غیررسمی اثر بگذارد ولی اثر نپذیرد/ قرار نبود فقط نشت عاطفی نظام ولایت فقیه را شاهد باشیم/ برای اصلاح باید با این ساختار بیمار به صورت ریشه‌ای مقابله کنیم/ با اعتراضات دی ماه 96 مخالفتی ندارم باید گفتمانی در اختیارش گذاشت
 
دیدارنیوز: آقای دکتر افروغ، وقتی از مسائل مختلف ایران صحبت می‌شود، هرکسی مسأله‌ای را مسأله اصلی ایران می‌داند؛ اما در این میان، عموم صاحب‌نظران همچنان بر غلبه امر سیاسی بر امر اجتماعی تأکید دارند و از رهگذر قدرت سیاسی به دنبال پاسخ دادن به این سؤال هستند که «مسأله اصلی جامعه ایران چیست؟». به نظر شما، چه نسبتی میان امر سیاسی و اجتماعی برقرار است.
 
این یک پرسش مسأله‌مند و پرابلماتیک است و مسأله روز ماست. مسأله‌ای است که اگر خوب دقت کنیم خودش را دارد به ما تحمیل می‌کند و اگر جامعه‌شناسان ما خوب شکار کنند و درک دقیقی از این مسأله و از این پرسش داشته باشند، سال 97 بهار جامعه‌شناسان است.

شهودا می‌شود به این پرسش پاسخ داد و از این شهود استفاده و نظریه‌پردازی کرد. ما سال‌هاست متوجه یک معنا شده‌ایم که سیاست‌زده هستیم. بیش از حد سیاست زده شده‌ایم و بیش از حد به مفاهیم، پدیده‌ها و مقولات، نگاه سیاسی داریم و مفاهیم و پدیده‌ها و مقولات اجتماعی را به سیاست تقلیل می‌دهیم. ساختارها هم این را تأیید می‌کنند، رابطه قدرت ـ ثروت و قدرت ـ منزلت توأمان هم مؤید این است که در جامعه ما، امور اجتماعی و امور فرهنگی با یک درک روشن و ارتکازی تحت‌الشعاع یک نگاه قدرت‌زده قرار گرفته است. همه شرایط ساختاری ما مؤید سیاست‌زدگی است. قبل از انقلاب، رابطه قدرت ـ ثروت است و این ادامه یافته، به بعد از انقلاب هم تسری پیدا می‌کند و به قدرت ـ منزلت هم کشیده می‌شود. یعنی اگر بپذیریم که سرمایه‌های مختلفی مثل سرمایه‌های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی داریم، ظاهرا حرف اول و آخر را در جامعه ما سرمایه سیاسی می‌زند.

این یک مسأله جدی است ولی باید دید آیا این اشکال دارد؟ بله، اشکالش در تقلیل‌گرایی است. چه شما همه اینها را قلمروهای مستقل از هم بگیرید با یک وزن و یا اینکه وزن‌های مختلفی برای آنها قائل باشید، در هر دو حالت تقلیل‌گرایی و نادیده انگاشتن سایر عرصه‌هاست. اگر مارکس همه مسائل را به اقتصاد تقلیل می‌داد ما داریم به سیاست تقلیل می‌دهیم.

یک وقتی وزن‌های متفاوتی می‌دهیم؛ می‌گوییم مثلا عرصه فرهنگ وسیع‌تر است و وزن بیشتری دارد. یا مثلا می‌گوییم اجتماع در برگیرنده است؛ هم سیاست را دارد، هم فرهنگ را و هم اقتصاد را. این اشکال ندارد. اشکال اینجاست که کل را به جزء تقلیل بدهیم. این امر عوارض و آثار بسیار مخربی دارد.  این چیزی است که ما در همه این سال‌ها شهودا با آن مواجه بوده‌ایم و از آن سخن گفته‌ایم. حالا می‌خواهیم نظریه‌پردازانه به آن بپردازیم. به عنوان یک مسأله می‌خواهیم ببینیم با کدام نظریه می‌شود آن را تببین کرد.

عده‌ای مانند پارسونز می‌گویند ما خرده سیستم‌های مختلف داریم؛ اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی و سیاسی. معمولا هم نگاه ثبات‌گرایانه و اعتدال‌گرایانه دارند و به تحول جزئی معتقدند، نه تحول ساختاری. ممکن است در این میان وزن بیشتری هم به فرهنگ بدهند مثلا بگویند فرهنگ در این نظام مثل یک ترموستات عمل می‌کند اما انرژی آن به ساحت‌های مختلف اقتصادی و غیره برمی‌گردد.

اما دیدگاه‌های دربرگیرنده‌تر و نگاه‌های دیالکتیک‌تری هست که من بیشتر مدافع این نگاه‌ها هستم؛ نگاه منظومه‌ای و دیالکتیک که تفاوت‌ها و ربط را هم می‌بیند و ضمنا به وزن‌های مختلف این خرده سیستم‌ها توجه دارد.  تئوری‌ای اول، نگاه عام‌گرا و وفاقی به سیاست دارد و سیاست را منتج از سایر خرده سیستم‌ها می‌داند. با این نگاه، ما دیگر مسأله‌ای نداریم چون سیاست مبتنی بر وحدت و همگانی است و همه هم آن را می‌خواهند و معرف همه است. در حالی که من این را در کشورم نمی‌بینم. سیاست در کشور من نقش وفاقی ندارد نقش وحدت‌بخش ندارد. من باید نگاه رادیکال‌تری به سیاست داشته باشم.

در این نگاه رادیکال، من دنبال تفاوت محض نیستم یعنی نمی‌توانم بگویم عرصه اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی از هم جدا هستند این مغایر با مبانی نظری و فلسفی بنده است. من هیچگاه ثنویت‌گرا نبوده ام؛ اما نگاه غیرثنوی یا نگاه منظومه ای، به این معنا نیست که اسیر تقلیل‌گرایی باشم؛ در واقع نه ثنویت‌گرا هستم نه تقلیل‌گرا. من دنبال تفاوت در عین ربط هستم.

تفاوت در عین ربطِ سیاست و اجتماع چیست؟ در واقع باید دید سیاست چیست؟ اجتماع چیست؟ و ربط این دو در کجاست؟نمی‌خواهم بگویم این امر سیاسی است و این امر اجتماعی است. معنا ندارد که خودم را خرد کنم. نگاه من وحدت در عین کثرت است. امر سیاسی، امر رسمی است، امر قدرت رسمی است؛ نه امر قدرت بماهو قدرت. امر قدرت رسمی است. امر اجتماع، امر قدرت غیررسمی است. البته شما نمی‌توانید با این صحبت من به این نتیجه برسید که پس در امر اجتماع، قدرت رسمی نداریم یا در قدرت رسمی شاهد قدرت غیررسمی نیستیم.

به طور خاص آنجایی که می‌گوییم امر سیاسی یعنی جایی که قدرت رسمی است، اعتبارِ قدرت نیست، قدرت مدنی نیست. تصمیم گرفته می‌شود. تصمیم، رکن اصلی قدرت رسمی است. این به آن معنا نیست که عدم تصمیم هم آنجا نیست. عدم تصمیم جایی است که صرفا در قالب رفتار در سیاست تعریف نمی شود، ولی برخی عدم تصمیم را هم تصمیم دانسته‌اند. ولی بیشتر ما وقتی بحث امر سیاسی را مطرح می‌کنیم، به قدرت پیوند می‌دهیم و این قدرت عمدتا دایرمدار چند مفهوم است؛ از جمله اجبار، تهدید و اغوا. شاید بپرسید پس نفوذ و اقتدار چه می‌شود؟ اقناع چه می‌شود؟ بله اینگونه وانمود می‌شود که عرصه اقتدار هم هست. البته من هم با این مشکلی ندارم. اقتدار یعنی قدرتِ مشروعیت‌یافته. یعنی عده‌ای این اجبار و تهدید را می‌خواهند و این عقبه مدنی دارد، مردم می‌خواهند نظامی قانونا و مشروعا از اهرم‌های تهدید و زور استفاده کند. به‌هرحال غالبا زور و تهدید را اینجا باید جست‌وجو کنیم حتی اگر زور مشروع و قدرت مشروع باشد و بستگی دارد به نظام‌های سیاسی و گستره اغوا  و فریب و نیرنگ.

اما امر اجتماعی چیست؟ آیا اینها در اجتماع هم هست؟ ما در امر اجتماعی اینها را داریم اما در امر اجتماعی شاهد تصمیم‌گیری نیستیم، بیشتر اعتبارِ قدرت داریم، بیشتر قدرت‌های ناشی از منزلت افراد و گروه‌های اجتماعی را داریم. بیشتر نفوذ و اقناع داریم و کمتر شاهد اغوا هستیم. بحث بیشتر و کمتر است، بحث طیفی است. بیشتر نفود و اقناع است. ولی در عرصه سیاست کمتر است. در واقع در امر سیاسی که با قدرت رسمی گره خورده است، کسانی هستند که تصمیم می‌گیرند و این تصمیم آنها باعث اعمال اراده‌ای بر دیگران می‌شود. تعریف قدرت را اگر بشکافیم جدایی امر سیاسی از امر اجتماعی بیشتر خود را نشان می‌دهد. می‌گویند قدرت یک مقوله ربطی است، یعنی «الف و ب» دارد، یعنی «الف» بتواند به‌رغم مقاومت «ب» باعث تغییر جریان کنش «ب» بشود. با این توضیح که اگر «الف» اعمال قدرت نمی‌کرد، «ب» کاری دیگر می‌کرد. این واقعیت بدیل مربوط در قدرت‌شناسی بحث بسیار مهمی است. چه در این تعریف و چه در تعریف رادیکال‌تری که می‌گوید «الف» برخلاف نیاز واقعی «ب» اعمال قدرت می‌کند، یعنی مقاومت هم نبود، رضایت هم بود. در تعریف اول مقاومت بود اما رضایت نبود، و در تعریف دوم رضایت هست اما مقاومت نیست، ولی باز اعمال قدرت هست، آنجا که پای اغوا در میان است. این را عمدتا در عرصه قدرت رسمی داریم، فرق هم نمی‌کند سوسیالیستی باشد یا لیبرالیستی. اتفاقا اغوا بیشتر در نظام‌های لیبرالیستی اتفاق می‌افتد.
 
من می‌خواهم بگویم دامنه و گستره اعمال قدرت چه به شکل غیررادیکال چه رادیکال، بیشتر در عرصه قدرت رسمی است تا عرصه غیررسمی. ضمنا تنوعی در عرصه قدرت غیررسمی هست که در عرصه رسمی نیست چراکه اجتماع دربرگیرنده سیاست است اما اگر ما تفاوت امر سیاسی و اجتماعی را متوجه نشویم، آن وقت سیاست رسمی را معرف آن امر فراگیر می‌دانیم و در این صورت نمی‌توانیم نقد کنیم. می‌گوییم این سیاست را مردم خواسته اند، اجتماع و قدرت مدنی خواسته است، برآمده از گروه‌های منزلت و قدرت‌های نرم و مبتنی بر نفوذ و اقناع است، یعنی یک اجماع کامل صورت گرفته و حکمفرماست، آن وقت نمی‌توانیم خوب تحلیل کنیم و بفهمیم که نه واقعیت اینطور نیست و اعمال اراده‌هایی برخلاف نیازهای واقعی مردم صورت گرفته؛ ولو اینکه مردم راضی باشند اما خلاف نیاز واقعی‌شان است. آن وقت عرصه روشنفکری و آگاهی‌بخشی را از خودتان سلب کرده‌اید. امر سیاسی مربوط می‌شود به قدرت رسمی که بیشتر مبتنی بر زور و تهدید است ولو مشروع و همچنین مبتنی است بر اغوا. اما در قدرت غیررسمی شما بیشتر بحث نفوذ و اقناع را دارید. این یک نوع تفکیک است.
 
دیدارنیوز: در تفکیک گروه‌های سیاسی و گروه‌های اجتماعی گاهی مطرح می‌شود که گروه‌های سیاسی معطوف به قدرت عمل می‌کنند اما گروه‌های اجتماعی معطوف به هدف. به این معنا که گروه‌های سیاسی عمدتا تلاش می‌کنند قدرت را داشته باشند تا بتوانند تحولات مد نظر خود را عملیاتی کنند و بدون قدرت کاره‌ای نیستند. اما گروه‌های اجتماعی برایشان مهم نیست که قدرت دارند یا ندارند، هدف را پیگیری می‌کنند. این تفکیک را چقدر قبول دارید؟
 
این تفکیک به لحاظ شکلی یک اشکال دارد. کسانی که دنبال قدرت هستند هم دنبال هدف‌اند؛ اما قدرت یک هدفِ وسیله‌ای برایشان است؛ وسیله رسیدن به سایر اهداف. در واقع قدرت هدف اولیه برای آنهاست. پس فاقد هدف نیستند.

گروه‌های اجتماعی قدرت را به عنوان یک هدف مستقل نگاه نمی‌کنند. به همه اهداف فکر می‌کنند. حالا اینکه این فعالیت مدنی منتج به یک امر سیاسی می‌شود یا نه برایشان اهمیتی ندارد. دنبال قدرت سیاسی رسمی نیستند و عرصه آگاهی‌بخشی، روشنگری و روشنفکری را برگزیده‌اند؛ آگاهی‌بخشی درباره نیازهای واقعی، نه تهیه لیست و فهرست انتخاباتی.

به نظر من، کسی که در امر اجتماعی فعالیت می‌کند، قطع نظر از اینکه ممکن است فعالیت‌هایش ظهورهایی از جنس قدرت رسمی هم داشته باشد ولی امر اجتماعی را نباید به امر سیاسی تقلیل دهد. یک عده نمی‌خواهند وارد عرصه قدرت سیاسی شوند. چون می‌گویند اگر امر اجتماعی به امر سیاسی تبدیل شد، تقلیل یافته است و تقلیل یک امر فراگیر اجتماعی به یک امر سیاسی اشتباه است. البته ممکن است یک عده هم از تفکر او الهام بگیرند و حزبی بزنند ولی او خود به دنبال قدرت رسمی نیست. می‌گوید من می‌خواهم بیشتر در عرصه مدنی باشم. و قدرت مدنی برای من اهمیت و اعتبارش بیشتر از قدرت رسمی است. چون اگر قدرت مدنی و اجتماعی وارد قدرت رسمی و سیاسی شد، خود را تقلیل داده و دیگر نمی‌تواند نقاد باشد و نظارت کند و در دایره بسته قدرت رسمی با همه لوازم و توجیهاتش فرو می غلتد.

ولی با وجود این مطالب، نکته‌ای را باید عرض کنم؛ اینکه، نمی‌توان گفت کسی که در امر اجتماعی فعالیت می‌کند فعالیت او هیچ دلالت سیاسی ندارد. مگر می‌شود؟ هم در عرصه مدنی دلالت قدرت دارد هم ممکن است در قدرت رسمی یک دلالتی داشته باشد. اصلا قدرت را نباید به قدرت رسمی تقلیل داد. قدرت یک مفهوم عام دارد. تیپولوژی قدرت این چیزها را در بر می‌گیرد. زور، تهدید، نفوذ، اقناع، اقتدار و اغوا. اغوا پیچیده‌ترین شکل قدرت است.

من سال‌ها دنبال این می‌گشتم یک تئوری پیدا کنم که مسأله ایران را که همان سیاست‌زدگی است تحلیل کند. خیلی فکر کردم تا این تئوری که مبتنی بر تفاوت بین نظم اجتماعی و نظم سیستمی یا نظاموار است کمکم کرد. عده‌ای این نظم اجتماعی و نظم سیستمی را گرفته‌ و بسطش داده‌اند. نکته‌ای از آن که خیلی می‌تواند در پاسخ به سؤال شما کمک کند؛ تفاوت نظم فرهنگی و سطحِ اجتماعی - فرهنگیِ علّی است. نظم فرهنگی یا نظم رسمی، (بخصوص در نظام ما که یک نظام ایدئولوژیک است، این تبدیل قالب نظم فرهنگی به نظم سیاسی موجه و معتبر است)، نظام سیاسی یا فرهنگی ما دنبال روابط منطقی است؛ روابط مبتنی بر درستی و نادرستی گزاره‌ها، دنبال بایدها و نبایدها است. پس یک نظم انتزاعی حکمفرماست. کشور ما در  بهترین حالت می‌خواهد یک نظم ایدئولوژیک را دنبال کند. چون دنبال باید و نباید است، دنبال درستی و نادرستی است. تمام سندهایی که در ایران تنظیم می‌شود حسب همین نگاه است. آنچه درست است به سمتش برویم و آنچه غلط است از آن دور شویم. اینها درست است چه ما باشیم چه نباشیم، چه بشناسیم چه نشناسیم؛ حداقل ادعا این است.

این هدف اصلی سیاستگذاران رسمی ماست که می‌خواهند یک نگرش انتزاعی داشته باشند و روابط منطقی را دنبال کنند؛ اسمش را بگذاریم امر سیاسی موسع.

اما امر اجتماعی الزاما تابع روابط منطقی نیست. روابط علّی را دنبال می‌کند. علّی صرفا ذهنی نیست یعنی انضمامی است. در اینجا شما یک عرصه داغی دارید که گروه‌ها در آن روی هم اثر می‌گذارند و از هم اثر می‌پذیرند. یعنی اینجا شما دیگر نمی‌توانید صرفا بگویید روابط منطقی است بلکه گروهی روی گروه دیگر اثر می‌گذارد، می‌تواند اثر اقناع یا اثر اغوا باشد، اما بهرحال یک تأثیر علّی می‌بینید یعنی علت و معلول است، انضمامی است. مثلا شما یک ارزش‌هایی را پذیرفتید. آیا همه رفتارهای شما ناشی از این ارزش‌های شماست؟ نه. ممکن است شما تحت تأثیر یک قصه باشید یا یک اسطوره یا یک منسک یا تحت تأثیر یک تجربه نمادین که ممکن است اصولاً منطقی هم نباشد. این همه رفتارهای رازآمیز و رمزآلود از مردم می‌بینید که اصلا منطق خاصی ندارد و اصلا کسی هم نمی‌تواند بگوید اینها اشتباه هستند. کسی مثلا عشق به امام رضا دارد و تا چشمش به گنبد و بارگاه امام رضا می‌افتد، از هوش می‌رود یا سینه خیز می‌رود. می توانی بگویی عقلی یا غیرعقلی یا غیردینی است؟ اینها را اگر نادیده بگیرید دارید رفتار مردم را مصنوعی می‌کنید. امر اجتماعی بیشتر شبیه همان سطحِ اجتماعی - فرهنگیِ علّی یا به تعبیری همان سطحِ اجتماعی - سیاسی علّیِ است که گروه‌ها روی هم اثر می‌گذارند، الزاما هم تابع نسخه واحدی نیستند. یعنی در واقع رفتارها علت دارد نه دلیل.

ما به دلیل نگاه دیالکتیک‌مان دنبال این نیستیم که بگوییم آن نظم فرهنگی و سیاسی رسمی کار خودش را بکند، این سطح اجتماعی - فرهنگی علّی هم کار خودش را بکند. ما دنبال رابطه علّی هستیم. مسأله ما فقدان رابطه دیالکتیک متعاملانه بین عرصه رسمی و غیررسمی یا عرصه انتزاعی و انضمامی است. ما گیر کردیم، قفل کردیم. من دوست دارم آن رابطه منطقی اثر خودش را بگذارد اما اثر هم بپذیرد. نظام ما فقط می‌خواهد اثر بگذارد و اثر نپذیرد. چرخه دیالکتیک بین این دو عرصه از حرکت ایستاده است.
 
دیدارنیوز: واقعا سطح رسمی ما اثر نمی‌پذیرد یا اثر می‌پذیرد ولی اعتراف به این اثرپذیری نمی‌کند؟ آیا سطح اول که سطح سیاستگذاران است واقعیت‌های عینی را نمی‌بیند و شلاق واقعیت به تنش نخورده است و تصمیماتی که می‌گیرد مبتنی بر دلیل است و ریشه در علت‌های مشخص ندارد؟
 
ای کاش اثر می‌پذیرفت و اعتراف هم می‌کرد؛ ولی من در هر دو تردید دارم. اگر اثر می‌پذیرفت ما شاهد انبساط در نظم فرهنگی یا نظم رسمی بودیم. انبساط یعنی هسته‌ای را حفظ کرده ولی تغییر و تحولی را می پذیرد و ایجاد می‌کند. یعنی گوش‌هایش نسبت به شرایط زمانی و مکانی هوشیار و بیدار است. اما آنچه ما می‌بینیم این است که نظام ما مرتب می‌خواهد یک تصور ذهنی را القا کند و مردم هم زیر بار نمی‌روند.

نظام رسمی ما به مردم ترفند می‌زند مردم هم متقابلاً پاتک می‌زنند. نه آن ترفند مقبول است نه این پاتک موجه است. ولی می‌توانیم بگوییم که این پاتک مقبول‌تر است، چون ابتدا ترفند زده شده که پاتک به کار آمده است. حاکمیت ما به دلیل اینکه یک تصویر انتزاعی از حیات اجتماعی درست کرده است که رو به حرکت و رو به رشد هم نیست، دائم می‌خواهد خود را القا کند، تأثیر علّی بگذارد اما تأثیر علّی نپذیرد.

من سال‌ها به این پرسش فکر کرده‌ام که مشکل ما کجاست؟ احساس کردم در عدم انبساط است. انبساط باید در نظم رسمی صورت بگیرد. نظم رسمی ما باید منبسط شود و روابط منطقی جدیدی عرضه کند. بنیاد این نظریه علاوه بر نظریات فلسفی و جامعه‌شناسی در اندیشه‌های امام رحمت الله علیه بود؛ آنجا که می‌گفت مقتضیات زمان  و مکان.
 
دیدارنیوز: می‌خواهم به عنصر مصلحت در اندیشه امام(ره) اشاره کنم. واقعیت قضیه این است که اگر از نظر تئوریک و نظری به این مقوله مصلحت برگردیم، شیعه معتقد است هیچ مصلحتی در احکام اولیه مغفول واقع نشده و ما به صرف مصلحت‌اندیشی حکومتی نمی‌توانیم جعل قانون کنیم. اما می‌بینیم واقعیت عینی و ملموس حکومت‌داری این را دیکته کرده و این واقعیت تحمیل شده و روی فهم فقهی و دینی و نظریه‌پردازی عصر امام هم اثر گذاشته که جایگاه عنصر مصلحت مطرح شد و یک مبنای قانونگذاری و نهادسازی شد. می‌خواهم بگویم به نظر می‌رسد، این انبساطی که شما گفتید باید در سیستم ما ایجاد شود، در دوره امام ایجاد شد. درست است؟
 
بهتر است بگوییم «شروع شد» اما تداوم نیافت. حتی در دوره خود امام هم تداوم نیافت. یعنی به احکام حکومتی ختم شد و به فقه حکومتی تسری نیافت. فقط یک  دریچه‌ای باز شد. برای این هم آمدند و یک مجمع تشخیص مصلحت را تشکیل دادند که شخصی نباشد. اما من شخصا معتقدم که انبساط نباید در احکام حکومتی زودگذر تعریف شود باید بنیاناً در فقه حکومتی تجلی یابد. فقه ما باید یک فقه سیستماتیک، به‌روز و در حال دیالکتیک متعاملانه  و مدام باشد به نحوی که توجه به سطح انضمامی به عنوان یک امر عرضی و به عنوان یک تشخیص فردی نباشد و فقط در حکومت نیاید بلکه در کل نگاه‌ها و در رویکرد و تفکر بیاید. در واقع این تفکر اگر به لحاظ ساختاری بخواهم بحث کنم باید به مجلس خبرگان می‌رفت. آن وقت این مجلس خبرگان مطلوب، فقط ناظر به انتخاب رهبری نبود. این نگاه انبساطی را باید شاهد می‌بودیم. اینکه مصلحت به فقه حکومتی تعمیم پیدا کند و فقط به حکم حکومتی ختم نشود و خودش را در خبرگان نشان دهد. اگر بنا باشد به مصلحت توجه شود، باید به موضوع‌شناسی توجه شود. یعنی اقتصادشناسی، سیاست‌شناسی و جامعه‌شناسی و .... اتفاقا نقض غرض شد، امام حسب چه مبنای تئوریکی شرط مرجعیت را به شرط اجتهاد تقلیل داد؟ مبنائا این بود که ممکن است یک کسی مرجع باشد اما موضوع‌شناس نباشد، سیاست‌شناس نباشد، اقتصادشناس نباشد و غیره. این حسب یک ضرورت موضوع‌شناسانه بود.
 
اما ما بلافاصله پس از فوت امام چه کردیم؟ گفتیم خبرگان فقط مستجمعی از فقها باشد. شرط اساسی موضوع‌شناسی را از خبرگان گرفتیم. یعنی عکس و نقض غرض شد. اما قطع نظر از مصوبه شورای نگهبان یا مجلس خبرگان هیچ جای قانون اساسی نیامده که خبرگان محصور در فقیهان باشد. اتفاقاً یکی از صفات رهبر مندرج در اصل 109 قانون اساسی «بینش صحیح سیاسی و اجتماعی، تدبیر، شجاعت، مدیریت و قدرت کافی برای رهبری» است. آیا می‌توان مدعی شد که تشخیص این موارد فقط اختصاص به فقیهان دارد؟ البته توجه داشته باشید که در نگاه بنده جایگاه مجلس خبرگان فراتر از چیزی است که هم‌اکنون تعریف شده است.

مصلحت یک امر غیرفقهی است. یک امر زمانی و مکانی است. یک امر موضوعی است. امام هم اتفاقا می‌گویند موضوع عوض می‌شود، حکم عوض می‌شود؛ یعنی شرایط انضمامی، یعنی تغییرات شرایط اجتماعی - سیاسی علّی باید در دستگاه حکومتی ما می‌آمد. از چه طریقی؟ از طریق خبرگان.

اینکه می‌گویم خبرگان، چون برای خبرگان جایگاه خیلی بلندی قائل هستم. باید در کنار فقیهان ما چند موضوع‌شناس هم می‌بودند. این در صورتی بود که می‌خواستیم در چارچوب فعلی کشور را اداره کنیم. اما اینجا جای بحث دارد که آیا ما در اداره فقهی جامعه تاکنون موفق بوده‌ایم؟ می‌توانیم مدعی باشیم که جامعه را داریم فقهی اداره می‌کنیم؟ می‌توانم بگویم ما موفق نبوده‌ایم. اگر موفق نبوده ایم چرا این وضع موجود نیم‌بند را سامان نمی‌دهیم.

باید دقت کنیم که کشور بناست اسلامی اداره ‌شود، نه صرفا فقهی؛ یعنی بناست عقیدتی، اخلاقی و فقهی اداره شود. پس خبرگان باید مستجمعی از معرفت‌شناسان و اخلاق‌شناسان اسلامی و فقها و موضوع‌شناسان باشند. این دیگر محصور در فقها و محصور در روحانیت نیست. این می‌شود چیزی شبیه مجلس خبرگانی که منتج به قانون اساسی شد؛ زنده و پویا. الان ما مشکلاتی داریم که به عدم انبساط برمی‌گردد. این هم برمی‌گردد به اینکه یک نظم رسمی صوری را می‌خواهیم به نظم اجتماعی تحمیل کنیم. یعنی تحمیل امر سیاسی به امر اجتماعی.

من معتقدم که امر سیاسی و اجتماعی با هم ارتباط دارند و باید حتما دیالکتیک داشته باشند اما معتقدم هرکدام کارویژه خاص خودش را در عین ربط دارد.
 
دیدارنیوز: فرمودید که مسأله اصلی جامعه ایران عدم وجود رابطه متعاملانه میان نظم رسمی و نظم غیررسمی و عدم وجود انبساط در نظم رسمی و تقلیل امر اجتماعی به امر سیاسی است. به نظر می‌رسد این مسأله، مساله اصلی 100 تا 150 سال گذشته ایران است؟
 
به یک معنا بله، به یک معنا با تأمل بله. چون تا بوده اینطور بوده که نظام سیاسی ما همیشه سیاسی بوده تا اجتماعی، البته بااحتیاط.

ریچارد فرای حرف ظریفی می‌زند و می‌گوید تا قبل از اسلام همه چیز تابع امر حاکم بود شاه محور وحدت و محور همبستگی و محور سطح سیاسی و اجتماعی - فرهنگی علّی بود. با آمدن اسلام وفاداری به شاه جای خود را به مذهب داد یعنی اصول و قواعد. این در تاریخ ما بوده است. بعد از انقلاب هم اگر آثار امام را و به طور خاص کتاب ولایت فقیه را ببینید، قرار این بوده که در واقع ولایت فقیه یک ولایت فقه‌مدار بیناذهنی قاعده‌مند غیرشخصی عقل‌مدار باشد و نه فقط نشت عاطفی آن را قائل و شاهد باشیم. من مخالف نشت عاطفی آن نیستم. چون دوگانه‌نگر نیستم و عقل و عاطفه را با هم و در کنار هم می‌بینم. اما «بنیان عقلی» ـ «نشت عاطفی» باشد نه اینکه «بنیان عاطفی» ـ «نشت عقلی» باشد.

بنابراین به جهاتی با شما موافقم. ما قرار بود بعد از انقلاب این را کمرنگ کنیم. قرار بود نگاه دیالکتیکی‌تری داشته باشیم، یعنی نه امر اجتماعی به امر سیاسی فروکاسته شود و نه امر سیاسی به امر اجتماعی فروکاسته شود. یعنی تفاوت در عین ربط وجود داشته باشد. ما دوست داشتیم نگاه منظومه‌ای باشد اما متاسفانه باید اعتراف کنیم که شاهد این نگاه منظومه‌ای نیستیم.  فاقدش هستیم. چرا؟ هم به یک ضعف تئوریک برمی‌گردد، هم به نیروهای اجتماعی ما برمی‌گردد. نیروهای فکری، سیاسی و اجتماعی ما یک جور ایفای نقش نکردند و یک جور نقد و واکاوی نکردند که ما را به این برسانند که مساله اصلی و نیاز اصلی اینجاست. یعنی من نمی‌توانم بگویم روشنفکر ما و روحانی ما مقصر نیست.

اگر می‌گوییم مشکل به فقدان تئوری منسجم برمی‌گردد نیروهای اجتماعی  و اقتصادی و سیاسی هم ذی‌مدخل هستند. نمی‌توانیم آن مشکل را دور از این نیروها و فارغ از آنها بدانیم.
 


 باید با این ساختار بیمار به صورت ریشه‌ای مقابله کنیم


اولین گفت‌وگوی اختصاصی دیدارنیوز

عماد افروغ در نخستین روزهای آغاز به کار سایت دیدارنیوز، ضمن حضور در این رسانه تحلیلی حوزه اجتماعی و قرارگرفتن در جریان روند آغاز به کار، در گفت‌وگویی تفصیلی، به سؤالات خبرنگار دیدارنیوز درباره «امر سیاسی و امر اجتماعی» پاسخ داد.

دیدارنیوز : اهم پاسخ‌های افروغ در این گفت‌وگو به شرح زیر است:
 
* مسأله ما فقدان رابطه دیالکتیک متعاملانه بین عرصه رسمی و غیررسمی یا عرصه انتزاعی و انضمامی است. ما گیر کردیم، قفل کردیم. من دوست دارم آن رابطه منطقی اثر خودش را بگذارد اما اثر هم بپذیرد. نظام ما فقط می‌خواهد اثر بگذارد و اثر نپذیرد. چرخه دیالکتیک بین این دو عرصه از حرکت ایستاده است.
 
* ای کاش نظام ما از عرصه غیررسمی اثر می‌پذیرفت و اعتراف هم می‌کرد؛ ولی من در هر دو تردید دارم. اگر اثر می‌پذیرفت ما شاهد انبساط در نظم فرهنگی یا نظم رسمی بودیم. انبساط یعنی هسته‌ای را حفظ کرده ولی تغییر و تحولی را می پذیرد و ایجاد می‌کند. یعنی گوش‌هایش نسبت به شرایط زمانی و مکانی هوشیار و بیدار است. اما آنچه ما می‌بینیم این است که نظام ما مرتب می‌خواهد یک تصور ذهنی را القا کند و مردم هم زیر بار نمی‌روند.

* نظام رسمی ما به مردم ترفند می‌زند مردم هم متقابلاً پاتک می‌زنند. نه آن ترفند مقبول است نه این پاتک موجه است. ولی می‌توانیم بگوییم که این پاتک مقبول‌تر است، چون ابتدا ترفند زده شده که پاتک به کار آمده است. حاکمیت ما به دلیل اینکه یک تصویر انتزاعی از حیات اجتماعی درست کرده است که رو به حرکت و رو به رشد هم نیست، دائم می‌خواهد خود را القا کند، تأثیر علّی بگذارد اما تأثیر علّی نپذیرد.

* من سال‌ها به این پرسش فکر کرده‌ام که مشکل ما کجاست؟ احساس کردم در عدم انبساط است. انبساط باید در نظم رسمی صورت بگیرد. نظم رسمی ما باید منبسط شود و روابط منطقی جدیدی عرضه کند. بنیاد این نظریه علاوه بر نظریات فلسفی و جامعه‌شناسی در اندیشه‌های امام رحمت الله علیه بود؛ آنجا که می‌گفت مقتضیات زمان  و مکان.

* اگر آثار امام را و به طور خاص کتاب ولایت فقیه را ببینید، قرار این بوده که در واقع ولایت فقیه یک ولایت فقه‌مدار بیناذهنی قاعده‌مند غیرشخصی عقل‌مدار باشد و نه فقط نشت عاطفی آن را قائل و شاهد باشیم. من مخالف نشت عاطفی آن نیستم. چون دوگانه‌نگر نیستم و عقل و عاطفه را با هم و در کنار هم می‌بینم. اما «بنیان عقلی» ـ «نشت عاطفی» باشد نه اینکه «بنیان عاطفی» ـ «نشت عقلی» باشد.

* مدتی است که وقتی به جلسات رسمی می‌روم، هیچ چیز به من اضافه نمی‌شود. فقط خون دل می‌خورم. هرچه هم می‌گویم گوش شنوایی نیست و همین بیشتر مرا به عرصه مدنی برمی‌گرداند.
 
* درست است که خلوت کرده‌ام و جایی نیستم ولی وقتی هم دعوت می‌شوم، حسب عشقی که به نظام اسلامی دارم و اصل نظام را واقعا دوست دارم، سعی کردم وفادار هم باشم، هر جا هم احساس خطر کردم آمده‌ام و دعوت‌ها را می‌پذیرم ولی به محض حضور مرا پس می‌زند که به عرصه مدنی برگردم.
 
* برای بدهکار کردن گوش‌ها باید نقد کرد و نقدها باید شدید باشند. هرچه نقد بیشتر به کار گرفته شود، بهتر به نتیجه می‌رسیم. به نظر من این کسانی که الان در قدرت هستند، چون ماهیت و مواضع دوگانه‌ای دارند و بعضا منافق هستند و بین حرفشان و عملشان تفاوت هست، خیلی هم شکننده‌اند و این یک فرصت است.
 
* در جامعه ما، هر فرد یا گروهی که بخواهد منشأ اثر شود، احساس کاذبی دارد مبنی بر اینکه باید قدرت رسمی را در دست بگیرد و بعد اتفاقا از چاله به چاه می‌افتد و نمی‌تواند هیچ تحولی را رقم بزند. ما اگر می‌خواهیم تحولی ساختاری ایجاد کنیم نباید فقط به شرایط موجود نگاه کنیم و بگوییم شرایط این است پس ما هم برویم، سوار موج شویم. اتفاقا وقتی سوار موج شدی خودت هم آلوده می‌شوی.
 
* دیگر وقتی می‌آیی وارد قدرت سیاسی می‌شوی، تو هم به آن مواهب و ثروت‌هایی که در پس رابطه قدرت - ثروت نهفته است وابسته می‌شوی. کسانی که به قدرت دولتی می‌رسند به لحاظ ساختاری، ثروت‌های بیشتر به دست می‌آورند، سرمایه فرهنگی و سرمایه سیاسی بیشتر برای خود دست و پا می‌کنند. به سرگذشت احزاب در این کشور نگاه کنید، همه احزاب ما چه قبل و چه پس از انقلاب دولت‌ساخته هستند. من نمی‌خواهم وارد مصادیق شوم. اینها به خاطر همان شرایط ساختاری بیمارگونه است.
 
* باید به این سمت برویم که با این ساختار به صورت ریشه‌ای مقابله کنیم. نه اینکه بگوییم برویم اول سوارش شویم بعد اصلاحات انجام دهیم تاکنون که اینگونه نبوده و نشده است. یک عده‌ای هستند که می‌گویند از طریق قدرت رسمی، با قدرت رسمی و مبانی گمراه‌کننده‌اش مقابله کنیم. تاکنون که کسی در این زمینه موفق نبوده است. حتی کسانی که آمدند و برای اصلاحات وارد قدرت دولتی شدند، بعدها که کنار زده شدند گفتند که غفلت بزرگ ما این بود که قدرت اجتماعی را فراموش کرده بودیم.
 
* نباید قدرت مراجع را تضعیف کنیم. ما نباید قدرت حوزه‌های علمیه را تضعیف کنیم. آنها را باید آگاه کنیم که شما ساختاراً چه قدرتی داشتید و چه نظارتی داشتید و این نظارت باید کماکان حفظ شود و به نظریه‌پردازی هم تسری یابد. این قدرت نظارتی نباید به تصدی‌گری تقلیل پیدا کند.
 
* راه اصلاح قدرت رسمی را باید در قدرت اجتماعی جست‌وجو کرد. من با اصل این اعتراضات مخالفت و مغایرتی ندارم فقط باید به این اعتراضات خط و ربط داد. این اتفاقی که در عرصه مدنی افتاده که من از آن استقبال می‌کنم باید گفتمانی در اختیارش گذاشت که ضمانتی برای پیروزی و موفقیتش باشد.

* اخیرا نقدهایی که من می‌بینم صورت می‌گیرد خیلی مبتذل و سطحی است. دمپایی یک زندانی سیاسی محکوم به اعدام آزادشده، می‌شود مستمسکی برای محکوم کردن نظام. نظام که با این چیزها محکوم نمی‌شود. اتفاقا نظام بدش هم نباید بیاید. اگر آنها رند باشند بیشتر به اینگونه نقدها مجال می‌دهند. از این نقدها استقبال می‌کند با این فرض که یک تصور غالبی جا بیفتد و در واقع عوارض منفی آن تفسیر افشا نشود و با این تفسیر غالب عده‌ای از نظام دفاع کنند. این را نظام برمی‌تابد و تاکنون هم چنین بوده است.
 
* اگر کسی بیاید نقد درون‌گفتمانی جدی بکند، بگوید مبانی فلسفی امام این بود وضع موجود این است، نظم رسمی این را برنمی‌تابد ولی نظم مدنی این را استقبال می‌کند. فرق نظام کنونی با رژیم گذشته حداقل این است که در گذشته هیچ نقدی در نظم رسمی و مدنی برتابیده نمی‌شد اما الان نظم مدنی این را برمی‌تابد. الان شما اگر یک نقد فاخری از ناحیه گفتمان انقلاب اسلامی به نظم موجود بزنید با استقبال جامعه و نظم مدنی روبه‌رو می‌شوید، اگرچه در تریبون رسمی اجازه طرح آن را ندارید. 
 
* امام به حد کافی شاه را نصیحت کرد و به حد کافی مراتب مقاومت نرم را دنبال کرد اما گوشی بدهکار نشد و به انقلاب اسلامی کشید. اما بعد از انقلاب هم واقعا همینطور شده است. هرچه گفته شده، هرچی پیش‌بینی می‌شود، هرچه نرم گفته می‌شود، گوشی بدهکار نبوده است. تا اینکه اعتراضات دی ماه اتفاق افتاد. این اعتراضات یک وجه غالب اجتماعی و اقتصادی دارد. اتفاقا برای اولین بار امر اجتماعی خودش را بر امر سیاسی تحمیل کرد و امر سیاسی را به واکنش واداشت. اینکه می‌گویم سال 97 می‌تواند بهار جامعه‌شناسان باشد، اینجاست. در واقع امر اجتماعی خودش را تحمیل کرد.
 


 برگزاری نمایشگاه کتاب در «شهرآفتاب» نمایش قدرت‌نمایی و نمایش ساختمان‌های بزرگ


قدس آنلاین: یک استاد جامعه‌شناسی دانشگاه معتقد است نمایشگاه کتاب هنوز جایگاه خود را در مکان مناسبی که بهترین و مطلوب‌ترین شرایط را داشته باشد، نیافته است و برگزاری کوتاه مدتش در شهرآفتاب هم بیشتر شبیه قدرت‌نمایی و نمایش ساختمان‌های بزرگ بود.

به گزارش قدس آنلاین ، عماد افروغ نویسنده، مدرس دانشگاه و جامعه شناس با اشاره به انتقادی که طی سال های اخیر نسبت به پر رنگ شدن وجه فروش صرف در نمایشگاه کتاب و تبدیل آن به فروشگاه کتاب شده، اظهار کرد: به هرحال نمایشگاه کتاب رخدادی است که هر ساله در پاسداشت کتاب، کتابخوانی و کتاب نویسی اتفاق می افتد و من فکر می‌کنم این که بحث فروش هم در آن مطرح است، اصلاً چیز بدی نیست.

وی در ادامه افزود: در واقع یک مراسم نمادین است که در پاسداشت نویسندگان کتاب ها و خوانندگان آن در قالب نمایشگاه برگزار می‌شود و فرصتی است که به واسطه آن امکان عرضه و خرید هم فراهم می شود اما این که نمایشگاه را چگونه، با چه تسهیلات و امکاناتی برگزار کنیم بحث دیگری است. نکته ای که مسئولان باید به آن توجه جدی نشان دهند این است که کسی که دنبال کتاب باشد کتاب‌های مورد نظر خودش را در مراکز کتابفروشی شهر هم پیدا می‌کند، مسئله اینجاست که نمایشگاه چه ارزش افزوده‌ای برای او در نظر می‌گیرد و ایجاد می‌کند؟

افروغ درباره بازگشت به مصلی و تجربه ناموفق شهر آفتاب نیز اظهار کرد: زمانی که تصمیم گرفته شد نمایشگاه از محوریت مصلی خارج شود به دلیل مشکلات عدیده ای بود که برای مردم به وجود آمده بود و یکی از آن همین بحث ترافیک و عبور و مرور بود که به شدت آزاردهنده و موجب فرسایش روح شده بود. اما در شهر آفتاب هم با مشکلات دیگری روبه‌رو شد که به نظر می‌رسید باید زمان بیشتری روی این تصمیم گیری برای جابجایی فکر می شد. اتفاقاتی که در شهر آفتاب افتاد همچون ریزش باران و آب گرفتگی ها و به تبع آن آسیبی که به کتاب ها و ناشران وارد شد، باعث شد تا بار دیگر بحث بازگشت به مصلی داغ شود. در حالی که من فکر می‌کنم همان زمان هم برپایی نمایشگاه کتاب در شهر آفتاب نمایشی از قدرت نمایی و ساختمان سازی بود که البته در نهایت باعث آزار همه شد.  

این نویسنده در ادامه به تمرکززدایی از نمایشگاه کتاب اشاره کرد و گفت: به نظرم بد نیست که ما در طول سال نمایشگاه‌های متعددی داشته باشیم. نمایشگاه هایی که تخصصی و ویژه ناشران و کتاب هایی در حوزه های مشخص باشد. البته نمایشگاه کتاب تهران هم برپا باشد ولی در کنارش نمایشگاه‌های کوچک تر و تخصصی‌تر هم باشد تا این هجوم یک باره به نمایشگاه کتاب تهران کمتر شود.

وی ادامه داد: متاسفانه اصل هدف در نمایشگاه کتاب به حاشیه رفته است و بیشتر محل تجمع و قرار،  دورهمی و گشت زدن و ساندویچ خوردن شده است و خیلی‌ها اصلاً برای خرید کردن نمی‌آیند. خود من هم طی سال‌های اخیر که به نمایشگاه می‌رفتم به دلیل شرایط موجود سعی می‌کردم زودتر از این ازدحام و فضا خارج شوم چرا که اصلا حتی فرصت تورق کتاب‌ها هم به دلیل جمعیت زیاد به راحتی ممکن نیست. ضمن این که من با چند ناشر هم که گفت و گو کردم آنها هم از فروش کتاب‌هایش راضی نبودند. به هرحال تمام این مسائل باید آسیب شناسی شده و به بحث و تحلیل گذاشته شود و در نهایت برای آن راهکاری اندیشیده شود. متاسفانه از این گونه جلسات هم بسیار گذاشته می شود اما خروجی مناسبی که  منجر به راهکار شود وجود ندارد.

وی در بخش دیگری از سخنان خود تصریح کرد: در دوره‌های قبل‌تر که نمایشگاه کتاب در محل نمایشگاه‌های بین‌المللی برگزار می‌شد دسترسی به کتاب‌ها راحت‌تر و چیدمان غرفه ها بهتر بود. اما فضای ارتباطی و ترافیکی چندان راحت نبود. مصلی هم شرایط خوبی ندارد و دوستان بنا به ملاحظاتی که نمی دانم چیست تصمیم گرفتند به مصلی بازگردند و مشکلات شهر آفتاب را حل نکنند.

افروغ تاکید کرد: حل مشکلات شهر آفتاب به عهده شهرداری است و باید تسهیلات لازم را ایجاد کند. قطعاً واگذاری برخی قسمت‌ها به بخش خصوصی و برداشتن تصدی گری از دوش دولت می تواند باعث پیش رفتن بهتر امور شود.


چهارشنبه 12 اردیبهشت 1397

فهم‌مان از مطهری ضعیف است

نوع مطلب :سخنرانی ،

فهم‌مان از مطهری ضعیف است


عماد افروغ گفت: استاد مطهری عقل و دین را با هم می‌بینند و وقتی بحث عقل را مطرح می‌کنند اینجا جای سوال است چون زیاد حسن و قبح عقلی بودن اخلاق را نمی‌بینند.

به گزارش خبرنگار مهر، روز گذشته نشست تخصصی با موضوع «استاد مطهری و اصلاح دینی» با حضور عماد افروغ، حجت الاسلام محمد سروش محلاتی، علی مطهری، مجتبی زورائی و محمود نیلی احمدآبادی (رئیس دانشگاه تهران) همراه با رونمایی از کتاب جدید استاد مطهری با عنوان «انقلاب اسلامی از دیدگاه فلسفه تاریخ» در دانشکده الهیات دانشگاه تهران برگزار شد.

«عماد افروغ» در این نشست با اشاره به اینکه باید ببینیم اصلاحات دینی استاد مطهری بر چه پایه‌ای استوار بوده است، اظهارکرد: در این خصوص باید دید سه گانه عقل، هستی و انسان در دیدگاه مطهری چه جایگاهی دارد. اگر هستی را به جهان ثابت تقلیل دهیم، یک نوع اصلاح از آن در می‌آید ولی اگر جهان را دارای عنصر غیب بدانیم موضوع فرق می‌کند. اگر جهان هستی را جهان تجربی و آنچه که واقع است، بدانیم، این یعنی استقراء و بسته بودن و یعنی اینکه آینده همان گذشته است و هیچ تغییری قرار نیست اتفاق بیفتد. در حالی که هستی شناسی را باید فرآیندی دیالکتیکی دید و به اعتقاد بنده آنجایی که استاد مطهری زیبایی شناسی، آرمان گرایی و قداست را مطرح می‌کنند، اینها امری آرمانی نیستند، بلکه وجودی هستند.

این جامعه‌شناس در ادامه سخنان خود به هستی‌شناسی از دیدگاه استاد مطهری اشاره کرد و در بیانی فهرست وار گفت: ما فهم‌مان از استاد مطهری ضعیف است. اینکه ایشان جهان را درهم تنیده ماده و فراماده یا غیب می داند. از نظر ایشان ابتنای هستی بر خیر وجود و اصلح و اکمل بودن جهان است. به اعتقاد او عالم محدود، متغیر، وابسته و نیازمند است. او در ارتباط با این جهان مثل دکارت فکر نمی‌کند که خداوند عالم را فقط خلق کرده است، بلکه مطهری معتقد است، نگهدارنده عالم هم خداست. یعنی فقط خدا عالم را خلق نکرده بلکه آن را نگه‌داشته است و حافظ این عالم است. رئالیست‌های انتقادی در این خصوص نقدهایی را به دکارت وارد می‌کنند. مطهری معتقد است عالم نشانه و آیه‌ای از خداست. اگر عالم بر پایه حق و عدل استوار است و حق و عدل نیز یک مفهوم اخلاقی و هنجاری است، چرا می‌گوئید اخلاق، اعتباری است و فقط اخلاق را به عقل انسان تقلیل می‌دهید؟ در دنیا اخلاق را وجودی می‌دانند و عقل را هم یک امر وجودی تشخیص می‌دهند. نظام علی و معلولی بودن و دلالت‌های نظری و عملی از دیگر بحث های شهید مطهری در این خصوص است.

وی در بخش دیگری از سخنان خود با بیان اینکه انسان از دیدگاه مطهری گل سرسبد هستی و صاحب فطرت است، ادامه داد: انسان دروازه معنویت به روی خود است. فنا ناپذیر است و روح غیر متناهی دارد. همه انسان‌ها از نظر استاد مطهری برابرند و نیازمند راهبری الهی هستند. استاد مطهری عقل و دین را با هم می‌بینند. انقلاب اسلامی روی زمین آورده تفکر صدرایی است. رمز خاتمیت و جاودانگی اسلام بدین دلیل است که عقل قدرت کشف معانی را دارد. از نظر استاد مطهری عقل هم منبع و هم ابزار است و می‌تواند مصالح و مفاسد احکام را تشخیص دهد. عقل منبع شناختی مستقلی است در کنار سایر منابع و می تواند تا درون سراپرده هستی عقل نفوذ کند و فقط مربوط به عقل تجربی نیست.

افروغ در ادامه سخنان خود با اشاره به آسیب‌هایی که متوجه جامعه اسلامی است، تصریح کرد: یکی از مصادیق انحرافات، برابر نهادن عقل و دین است و دیگری بحث سلفی‌گری است. انحراف از اصول واقعی اسلام، مشکلاتی همچون عدم امنیت در جامعه، مشکلات معیشتی مردم، شکاف طبقاتی، تبعیضها و بی عدالتی‌ها از مصادیق آسیب ها و احرافات است. نیازهای مادی و انسانی مردم تعارف ندارند و نمی‌توان با تقوا پیشه کردن و خویشتن‌داری آنها را حل کرد، بلکه باید به آنها رسیدگی کرد و در جامعه امروز ما این امر بسیار مهم و عبرت آموز است که باید به آن توجه شود.

 اما بحث ضروری امروز ما ولایت ایدئولوژیک فقیه و استلزامات آن و لزوم تحول در ساختار مجلس خبرگان است. اصل دوم قانون اساسی مبنی بر اجتهاد مستمر و اصل 109 قانون اساسی مبنی بر داشتن بینش صحیح سیاسی و اجتماعی، تدبیر، شجاعت،مدیریت و قدرت کافی برای رهبری، ضرورت حضور موضوع شناسان را به میان می کشد که به هیچ وجه محصور در فقیهان نیست. ضمن آنکه هیچ جا در قانون اساسی نیز تصریح نشده است که خبرگان صرفا فقیهان باشند. به علاوه از لوازم ولایت ایدئولوژیک فقیه حضور معرفت شناسان، اخلاق شناسان و فقیهان و موضوع شناسان در مجلس خبرگان است که ضرورت تحول ساختاری در آن را دو چندان می کند.



ژانر مطهری، ژانر قرآن است/نگاهی به هستی‌شناسی، عقل‌گرایی و انسان‌شناسی مطهری


گروه اندیشه ــ عماد افروغ پژوهشگر و جامعه شناس در مراسم بزرگداشت شهید مطهری بیان کرد: ایشان یک ژانر فرا ژانر دارد، استاد مطهری ساختار خاص ندارد، مخاطب خاص نیز ندارد و موضوع خاص هم ندارد و این یعنی ژانر قرآن و آهنگ قرآن که مطهری از آن برخوردار است.

به گزارش خبرنگار ایکنا؛ به مناسبت فرا رسیدن سالروز شهادت شهید مطهری، نشست «استاد مطهری و اصلاح دینی»، با حضور علی مطهری، نایب رئیس مجلس شورای اسلامی، محمود نیلی احمدآبادی، رئیس دانشگاه تهران، عماد افروغ، پژوهشگر و جامعه شناس و جمعی از اندیشمندان علاقه‌مندان، در دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران برگزار شد.

در ابتدای این مراسم عماد افروغ به ایراد سخن پرداخت و بیان کرد: کسی که با استاد مطهری آشنا باشد می‍‌تواند بفهمد که استاد مطهری الگوی روش شناسی برخورد و مواجهه با افکار و پدیده‌ها است، فکر می‌کنم اگر از این منظر نگاه کنیم، خودش یک اصلاح معرفتی است و برای دانشگاه نیز موثر است.

وی در ادامه افزود: نکته دیگر که در کشور و دنیا مغفول است، این که ایشان یک ژانر فرا ژانر دارد، استاد مطهری ساختار خاص ندارد، مخاطب خاص نیز ندارد و موضوع خاص هم ندارد و این یعنی ژانر قرآن و آهنگ قرآن، قرآن مخاطب واحد ندارد، مضامین متکثر دارد، از عشق، خرد، خطا و رجعت و ... می‌گوید و قرآن وقتی می‌خواهد سنگین‌ترین مضامین را بگوید، جدا نمی‌کند که این با سواد است و یا نیست و ... تا برخی کنار بروند، بلکه مخاطب آن، انسان است و این یعنی که ای استاد دانشگاه، فکر نکن فقط باید کتاب بنویسی بلکه باید گفت‌وگو هم داشته باشی و موضوع تو هم نباید واحد باشد و استاد مطهری موضوع واحد ندارد.

افزوغ بیان کرد: استاد مطهری فلسفه و کلام و مسائل اجتماعی و ... دارد و تفکر منظومه‌ای دارد، تفکر منظومه‌ای ایشان را در اندیشه و مخاطب ایشان می‌بینید، در عصر تفاوت‌گرایی محض هستیم که وحدت در عین کثرت فراموش شده است و اسیر آن هستیم و جمهوری اسلامی ایران نیز اسیر این نگاه دو گانه است که ضرر آن متوجه مردم است.

وی در ادامه تصریح کرد:‌ تلاش کردم در ارتباط با اصلاح دینی به جای این که بگویم اصلاحات ایشان چه بوده، منطق آن را از آثارشان به دست‌ آورم، منطق درونی اصلاحات دینی ایشان را باید کشف کرد، لذا باید در این سمت جلو روم و باید نگاه به روز هم داشته باشم به استاد مطهری و تلاش خواهم کرد، اما اگر استاد مطهری امروز زنده بود روی چه چیزی انگشت می‌گذاشت؟ که این باید روشن شود.

افروغ بیان کرد: سال‌ها است، روی چیزی انگشت می‌گذارم که استاد مطهری اگر بود، روی آن انگشت می‌گذاشت، اما همه جا سانسور می‌کنند، در حالی که مستدل است که ان شاءالله آن مسئله را اشاره می‌کنم، نکته دیگر این است که باید امروز سؤالات نویی را بگذاریم جلوی آثار ایشان، خیلی متاسف شدم که دو واحد در اینجا مطهری تدریس نمی‌شود.

وی در ادامه افزود: معلوم است چه شده است و همان ثنویت گرایی است، فلسفه برای فلسفه نداریم طبق نظر استاد، خدا برای خدا نداریم و ایشان می‌گوید این نگاه متافیزیکال به قرآن نباید وجود داشته باشد، قرآن رافع نیاز است و هدف مردم‌اند و انسان مخدوم است اما الآن برعکس شده، این ملت شده‌اند خادم مخدوم‌هایی که خودشان تراشیده‌اند، حوزه و دانشگاه برای مردم‌اند اما برعکس شده و این نبوده است.

افروغ گفت: لازم است اندیشه ایشان و حتی آثار ایشان را بسط دهیم، ایشان یک حرکت اصلاح طلبی را شروع کرده و باید به این سؤال پاسخ دهیم که ایشان روی چه چیزی انگشت گذاشت و چرا نظر ایشان فراگیر شد و کدام یک از نظرات ایشان مغفول ماند و کدام دچار سوء تعبیر شد و که باید به همه اینها پاسخ داد.

وی بیان کرد: باید کماکان پروژه اصلاح دینی در این مورد باز بماند، آسیب شناسی ایشان نیز فقط فکری نیست بلکه اجتماعی نیز هست، البته این نکته را بگویم که بنده نیز عاشق ولایت فقیه و انقلاب هستم اما این حرف‌هایی که احیانا می‌زنم از روی دلسوزی است.

افروغ گفت: اما مطلب محل بحث این که اولین سؤال این است که اصلاح چیست و چند وجه دارد که به نظرم سه وجه دارد، ایشان اول نقشه راه را در یک زمینه می‌ریخته و اندیشه و طرحی را از قبل داشته است، اما این اصلاح به چه معنا است و قلمرو آن کجا است؟ اصلاح در دین هم بوده است؟ اصلاح در برداشت‌ها بود و یا اصلاح بر پایه اصلاحات دینی است؟ اگر بخواهم به این سؤال پاسخ دهم، باید نگاه ماقبل دین داشته باشم چراکه فرا دینی است، در نتیجه اگر بخواهم پاسخ دهم نیاز به یک نگاه پیشادینی دارم و باید اول به این سؤالات سامان دهم، وقتی می‌خواهیم این نگاه را داشته باشیم باید اول آن را بپذیریم که انسان قابلیتی برای این نگاه دارد.

وی در ادامه افزود: لذا اگر بخواهم به وجه پیشادینی خودم سامان دهم، باید وجه استعلایی را برای انسان ممکن بدانم، انسان وجه استعلایی دارد، امروزه مکاتب پست مدرن این را قبول ندارند،  وجه استعلایی، یعنی انسان بتواند از خودش نیز بیرون بیاید، استاد مطهری جایی بحث محدودیت واقعیات عالم را مطرح می‌کنند، ولی می‌گویند انسان می‌تواند بفهمد که هستی منحصر به این واقعیت‌های محدود نیست، یعنی قبول دارند که انسان می‌تواند از این عالم واقع بیرون آید و به یک هستی نامحدود وارد شود، لذا باید یک امکان استعلایی برای انسان قائل باشیم.

این جامعه شناس بیان کرد: انسانی که می‌خواهد نگاه عقلانی کند، یک فرض دارد و این فرض را خیلی‌ها می‌فهمند و خیلی‌ها نمی‌فهمند، کسانی که هستی‌شناسی را به معرفت‌شناسی تقلیل داده‌اند، این را متوجه نیستند، این در واقع مسبوق به حقیقت وجودی است، هر معرفتی اعم از شهودی و عقلی، یک چیزی را مفروض گرفته است، لذا این حقایق وجودی را مفروض گرفته‌ایم که عقل ما می‌خواهد به یک پاسخی برسد که با آن وارد دین شود، پس بحث حقیقت وجودی را مفروض گرفته‌ایم. این یعنی تقدم هستی‌شناسی بر معرفت‌شناسی، اگر معرفت‌شناسی را مطرح کنید و هستی‌شناسی مغفول بماند، مغالطه معرفت‌شناختی به وجود می‌آید.

افروغ گفت: لذا دو رکن بحث بنده کشف شد، اگر بخواهم ببینم اصلاحات دینی استاد مطهری بر چه پایه‌ای است باید ببینم هستی در نگاه ایشان چیست و دوم باید دید که عقل در نگاه ایشان چه جایگاهی دارد، عنصر سوم نیز عبارت از انسان‌شناسی است، کلید درونی فهم اندیشه استاد در گرو این سه مورد است. این را که فهمیدیم اما می‌خواهیم بفهمیم این سه گانه در اندیشه ایشان چیست، استاد مطهری چه نگرشی از هستی دارد، بنده معتقدم آنجا که ایشان زیبایی‌شناسی و آرمان و تعهد و ... را می‌گوید، اینها وجودی‌اند و نه انسانی، عالم اگر زیبا نباشد، انسان آن را زیبا نمی‌بیند، ایشان نگرش وجودی به تعهد و ... دارد.

وی در ادامه افزود: لذا یک رشته درسی را باید اختصاص داد به استاد مطهری، ما فهممان ضعیف است، هستی‌شناسی ایشان اینطور است که جهان را درهم تنیده ماده و فرا ماده می‌داند، از ویژگی نظر ایشان در مورد عالم اینها است که بخشی از عالم را می‌گوید که ملائک و ... را شامل می‌شود، می‌گوید محدودیت، تغییر، وابستگی، نیازمندی و نسبیت واقعیت‌های عالم در مورد جهان تجربی است، در مورد این جهان به شیوه دکارت فکر نمی‌کند، بلکه معتقد است که نگهدارنده عالم خدا است، یکی از نقدها به دکارت همین است که خدا علاوه بر خلق عالم، حافظ عالم است، استاد مطهری در مورد عالم، خلق و نگهدارندگی آن توسط خدا را می‌پذیرد.

افروغ گفت: ماهیت از اویی و  به سویی عالم ،هدف دارد بودن موجودات، به عدل و به حق برپا بودن عالم، از ویژگی های این عالم است. اگر حق و عدل واژه هنجاری است و عالم به حق و عدل است چرا می‌گویید اخلاق اعتباری است؟ چرا اخلاق را به عقل انسان تقلیل می‌دهید؟ عقل تشخیص می‌دهد یک امر وجودی را، در دنیا می‌گویند اخلاق اعتباری نیست بلکه وجودی است. اما انسان چه جایگاهی در نگاه ایشان دارد، انسان صاحب اختیار و آزادی و فطرت و مسئولیت است و انسان بودن خود را باید تحصیل کند، بر خلاف دیگر موجودات و صاحب فطرت است و هم معرفت پیشینی، هم خواسته های پیشینی دارد، انسان دروازه معنویت به روی خودش است، فنا ناپذیر است، مسلط بر پدیده‌ها است، موجودی واقعیت‌گرا است و همه انسان‌‌ها برابرند.

وی در ادامه افزود: ایشان وقتی بحث عقل را مطرح می‌کند، برخی‌ها حسن و قبح عقلی را مطرح می‌کنند، اما استاد تعریفشان از اخلاق عملی است، به معنای تقویت اراده و سلامت روان، بنابراین انتزاعی نیست و باید در اینجا اشاره کنم که انقلاب اسلامی روی زمین آمدة تفکر صدرایی است، ایشان برای عقل حجت شرعی قائل هستند، عقل را خود بنیاد می‌دانند اما عقل خدا بنیاد را خود بنیاد می‌داند که حجتش به حکم خودش ثابت است، راه کمال را از انحراف می‌تواند نشان دهد و می‌تواند منبع تشخیص برخی انحرافات باشد و از نظر ایشان عقل هم منبع است و هم ابزار، منبع شناختی مستقلی است.

افروغ بیان کرد: اما آسیب‌هایی که ایشان گفته‌اند نیز عبارت از جمود و جهل، یعنی کسی که کهنه‌گرا است و جهل یعنی تجدد، ایشان وقتی بحث مصادیق جمود را می‌گوید روی خوارج و اخباری‌گری انگشت می‌گذراد، علامه طباطبایی نیز تجدد را از مظاهر خرافه می‌داند، از مصادیق دیگر انحرافات برابر نهادن عقل و دین است، بحث خرافات را بحث کرده‌اند، ضمن اینکه حماسه حسینی نیز هنوز هم برای ما ره گشا است که روی چه چیزی به عنوان تحریف، انگشت می‌گذارد و مطالب دیگری که استاد آنها را ذکر می‌کند. اما بحث ضروری امروز ما ولایت ایدئولوژیک فقیه و استلزامات آن و لزوم تحول در ساختار مجلس خبرگان است. اصل دوم قانون اساسی مبنی بر اجتهاد مستمر و اصل 109 قانون اساسی مبنی بر داشتن بینش صحیح سیاسی و اجتماعی، تدبیر، شجاعت،مدیریت و قدرت کافی برای رهبری، ضرورت حضور موضوع شناسان را به میان می کشد که به هیچ وجه محصور در فقیهان نیست. ضمن آنکه هیچ جا در قانون اساسی نیز تصریح نشده است که خبرگان صرفا فقیهان باشند. به علاوه از لوازم ولایت ایدئولوژیک فقیه حضور معرفت شناسان، اخلاق شناسان و فقیهان و موضوع شناسان در مجلس خبرگان است که ضرورت تحول ساختاری در آن را دو چندان می کند.


جلد چهارم «فریادهای خاموش، روزنگاشت تنهایی» در نمایشگاه کتاب


قدس آنلاین/ صبا کریمی: عماد افروغ از چاپ و انتشار تازه ترین کتاب خود تحت عنوان «فریادهای خاموش، روزنگاشت تنهایی» در سی و یکمین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران خبر داد.

عماد افروغ، نویسنده، جامعه شناس و رییس اسبق کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی با اعلام این خبر که امسال جلد چهارم کتاب «فریادهای خاموش، روزنگاشت تنهایی» در سی و یکمین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران منتشر می شود، گفت: تاکنون سه جلد از این کتاب به چاپ رسیده و جلد چهارم آن مربوط به خاطرات و روزنوشت های سال ۹۳ـ ۹۴ است که توسط انتشارات سوره مهر به چاپ رسیده است. این خاطرات از ۹ مهر هر سال تا ۹ مهرماه سال بعدی را در برمی گیرد. البته دو جلد دیگر این کتاب نیز حروف چینی و اصلاحات نهایی آن انجام شده است و جلد هفتم نیز در حال نگارش است.

وی در ادامه افزود: این کتاب در واقع اتفاقاتی است که در روز بر من و با من می گذرد. بدین معنا که اتفاقاتی که بر من می گذرد شامل مسائلی است که من نقشی در آن ندارم و اتفاقاتی که با من می گذرد نیز مروری بر آنچه می خوانم، می نویسم و نقدهایم بر کتاب های مختلف دارد. ضمن این که عموماً من نظرات و نقدهایم را علاوه بر کتاب هایی که مطالعه می کنم در جلساتی که حضور دارم، یا کلاس های درس و دیگر محافلی که هستم ثبت می‌کنم. معمولا هر یک از روزنگاشت ها مروری بر کتاب های مرجع در حوزه های مختلف، نقد و ارزیابی آنها دارد و به طور کلی شامل ۱۰ ـ ۱۵ کتاب مهمی می‌شود که آنها را مطالعه کردم.
افروغ تاکید کرد: البته در این کتاب به مسائل سیاسی و اجتماعی هم اشاره دارم و خیلی از مسائلی که نمی‌توانم بگویم را در این کتاب‌ها می‌نویسم و چاپ می‌شود. ضمن اینکه اگر شما به جلدهای اول تا سوم رجوع کنید می بینید که پیش بینی های بسیاری کردم که متاسفانه یا خوشبختانه بسیاری از  آنها درست درآمده است.

وی در پایان عنوان کرد: به عقیده خودم «فریادهای خاموش، روزنگاشت تنهایی» بی‌تکلف‌ترین و ناب‌ترین اثرم است که هیچ قالبی ندارد. هم مناجات گونه است و هم تأملی فلسفی دارد. ضمن این مرور و نقدی هم بر آثار دیگران دارد.

کتاب‌های «حقوق شهروندی و عدالت»، «انقلاب اسلامی و مبانی بازتولید آن»، «احیاگری و مردم‌سالاری دینی»،   «درآمدی بر رابطه اخلاق و سیاست، نقدی برماکیاولیسم»، «هویت ایرانی و حقوق فرهنگی» و ... از جمله آثاری است که توسط عماد افروغ به رشته تحریر در آمده است.

سی و یکمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران ۱۲ الی ۲۲ اردیبهشت ماه جاری در مصلی تهران برگزار می‌شود.



رویاسازی؛ برای جلوگیری از آسیب بیشتر/ عدالت‌طلبی از حسادت نباشد


گروه اندیشه: افروغ معتقد است که باید مردم را به هویت دینی، تاریخ و سنت‌های دیرینه‌شان ارجاع دهیم که حتی اگر بشود برای خودشان رویاسازی کرده و دنیای رویایی ساخته و در آن زندگی کنند، بلکه کمتر آسیب ببینند. چنین رویاسازی باعث می‌شود که عدالت‌طلبی از روی حسادت نباشد.

به گزارش ایکنا؛ عماد افروغ اندیشمند دینی و منتقد حوزه جامعه و سیاست نگاه متفاوتی به وضعیت کنونی ما دارد. وی بر آن است که باید در وضعیت کنونی به نوعی به رویای دینی پرداخت که ریشه در خودسازی و خودشناسی دارد. در پی مشروح گفت‌وگوی افروغ با ایکنا را ملاحظه می‌کنید.


با توجه به شرایط فعلی جامعه ما در آغاز سال جدید، چه تحلیلی از وضعیت موجود دارید؟

اینکه ما در چه وضعیتی هستیم یک وضعیت است و اینکه چه وظیفه‌ای بر دوش حکمرانان ما هست و حتی فارغ از اینکه حکمرانان ما ادای وظیفه می‌کنند یا خیر، مردم چه وظیفه‌ای دارند، بحث‌هایی مرتبط و قابل تفکیک از هم هستند. وضعیت فعلی جامعه که سال‌هاست شروع شده است و تقریبا به رغم اینکه خیلی‌ها دلسوزانه مطالبی گفتند، اما توجهی به آنها نشد و سر از برخی از وقایع دیگر در آورد، بحث کالایی شدن فرهنگ و تفوق سیاست و اقتصادزدگی و علم‌گرایی و تکنولوژی‌زدگی به معنای خاصش است.

متاسفانه این راهی که نظام سرمایه‌داری رفت و با چالش و نقد‌های زیادی هم روبرو شد، ما به صورت شبیه‌سازی در حال طی کردن هستیم و حتی از تجربه تاریخی قبل از انقلاب هم عبرت نگرفتیم و همان اتفاقی که قبل از انقلاب روی داد و با انقلاب اسلامی روبرو شد، بعد از انقلاب مجددا ذیل همان الگوی شبه‌سرمایه‌داری و سرمایه‌داری پیرامونی و خیلی هم شدید‌تر به وجود آمد.

اگر غرب الگوی سرمایه‌داری را پیش گرفته است، تجربه‌ای داشته، از درون با نقد جدی روبرو شده که ما در این راستا نقد از درون را نداریم. انقلاب اسلامی قابلیت این چالش یعنی چالش نظام سرمایه‌داری را دارد، قابلیت ارائه یک مدل توسعه داخلی، بومی و درو‌ن‌زا را هم دارد و حتی در در فرمایشات و نام‌گذاری برای سال‌ها توسط رهبری هم به این مسئله اشاره می‌شود، اما متاسفانه قطع نظر از اینکه ممکن است حرف‌های خوبی شنیده شود، ما اقدامی عملی و راهبری نمی‌بینیم و خیلی از اندیشمندان ما در ارتباط با آنچه در سوال شما مقدر است راه حل پیشنهاد داده‌اند اما عملی نمی‌شود. برای مثال در حوزه اقتصاد مقاومتی به این اشاره شد که این مسئله مؤلفه هایی دارد و به آگاهی انگیزه، فرصت و مهارت آن باید توجه شود، اما توجهی عملی به راه‌حل‌ها نمی‌شود و به نظر من در تحقق این بحث‌ها و نقدها باید بیش از آنکه به راه‌حل‌های نظری توجه کرد به موانع توجه کرده و عطف به آنها راه حل‌های ایجابی داد.

من احساس می‌کنم اگر این روند پیش برود که حکمرانان ما فقط حرف بزنند و به وسیله حرف به منافع خود برسند، طبیعی است که باید به مردم رجوع کنیم. اگر دقت کرده باشید امسال مخاطب واقعی رهبری هم مردم بودند، به نظر من این هوشمندانه است. باید مردم را به هویت دینی، تاریخ و سنت‌های دیرینه‌شان ارجاع دهیم که حتی اگر بشود برای خودشان رویاسازی کرده و دنیایی رویایی ساخته و در آن زندگی کنند، بلکه کمتر آسیب ببینند، آسیب‌هایی که از قدرت رسمی به قدرت غیررسمی و مدنی و مردم نشت و سرایت کرده است.

درست است که این توجیهی نیست که اگر خطایی از حکمرانان سر بزند، مردم هم به تاسی از آن خطا کنند، اما ساختارا این اتفاق می افتد، وقتی شما انقلاب اسلامی را شکل می‌دهید و نظام جمهوری اسلامی را می سازید، نمی‌توانید توجه نداشته باشید. بخشی از اتفاقاتی که در بدنه جامعه روی می‌دهد، حسب یک اعتماد قابل قبول و قابل پیش‌بینیی بوده است، وقتی امام علی(ع) می‌فرمایند که الناس علی دین ملوکهم اینجا خود را نشان می‌دهد، حالا این دین ملوکهم یعنی عمل ملوکهم در واقع رفتار ملوک.

خوب چه باید بکنیم؟ وقتی می‌بینیم که هر چه گفته می‌شود، اصلاحات لازم و ساختاری انجام نمی‌شود؟ قانون  برای مثال در خصوص طلاق و قانون طرح تسهیل ازدواج جوانان تصویب می‌شود، اما دولت‌ها به راحتی از کنارش رد می‌شوند و کسی هم نیست که یقه دولت را بگیرد که چه شد شما وظیفه داشتی که این را ابلاغ و اجرایی کنید و چرا این کار را نکردید؟ وقتی این اتفاق هم نمی‌افتد، من باید چه کار بکنم؟ و چه پیشنهادی داشته باشم؟ جز اینکه مردم خود را نجات دهند.

مردم نباید آلوده شوند، اگر به مصالح مردم توجه نمی‌شود، به تاریخ‌شان رجوع کنند و الگوهای و اسوه‌های مقبول خود را مورد توجه قرار دهند. پیمایش‌های ملی نشان می‌دهد که عشق مردم به اهل بیت چقدر بالاست، چقدر به قیامت باور دارند. باید به اینها رجوع شود و برای خود الگو بسازند.

مردم باید یک مقاومت جانانه روحی، فکری و معنوی داشته باشند و سعی کنند یک بدیلی برای مشکلات اقتصادی خود درست کنند و به هر حال از فرصت‌ها و مهارت‌های خود استفاده کنند، بالقوه را به بالفعل تبدیل کنند و زمینه ظهور برای آن بیابند. این توصیه‌ای است که می‌کنم. من خود در رویا زندگی می‌کنم یعنی سعی می‌کنم خود را از واقعیت بکنم، قصه می‌گویم و مطابق قصه زندگی می‌کنم، به یاد کودکی می‌افتم که می‌شنیدم یک خانواده روستایی چقدر خوب زندگی می‌کردند و چقدر قانع بودند و مثلا مرد روستایی کشاورزی‌اش را می‌کرد، زحمتش را می‌کشید و چای و ناهار مختصری داشت و الان هم می‌بینم به قول سعدی که می‌گوید «بخسبند خوش روستایی و جفت/ به ذوقی که سلطان در ایوان نخفت».

به هر حال یک عده باید فشار آورده و نقادی کنند، یک عده باید نظارت کنند و عده‌ای هم باید تا زمانی که اصلاح‌ لازم صورت نگرفته است آلوده نشوند. آلوده شدن توجیهی ندارد، همچنین ناامیدی توجیهی ندارد و برای انسانی که مومن به خداست، مسلمان است و تاریخ و فرهنگ و اسطوره‌هایی دارد، موجه نیست حتی به لحاظ هستی شناسی هم توجیهی ندارد. من عبارتی دارم که همیشه می‌گویم: آنگاه که همه چیز علیه توست، آنگاه که از زمین و آسمان بر تو می‌بارد، تازه آغاز شکفتن و بالندگی توست. این هم توجیه فلسفی‌ این مسئله است.

ما مشکلات عدیده‌ای داریم که تنها به تهدیدها بر نمی‌گردد که می‌توانند فرصت باشند، مشکلات به بی‌تدبیری و بی‌برنامگی ما بر می‌گردد. ما فرصت‌های زیادی داشتیم که از دست داده‌ایم. شکاف درآمدی و طبقاتی ما چه در بخش رسمی و چه در بخش غیررسمی فاحش است. اینها که دست مردم نیست و شما می‌توانید خیلی راحت برایش راه حل پیدا کنید. چرا این قدر فاصله و شکاف است، حتی در بخش دولتی چرا یک کارگر باید این قدر و یک مدیر این قدر بگیرد، مدیر که نیاز هم ندارد، چون همه چیز دارد. اساسا این چه توجیهی است که همه چیز را می‌خواهید با پاداش مادی بسنجید و برآورده کنید. این بحث‌هایی است که  می‌توانم اشاراتی داشته باشم.

 رویا امکانی بزرگ است، مهم‌ترین آموزه‌هایی که ما می‌توانیم در این راستا در نظر داشته باشیم چیست و ما چگونه باید سعی کنیم به چنین حیات معنویی برسیم.

وقتی من حیات معنی و رویاگونه را مطرح کردم، بحثم این نیست که فرد آگاهی نیابد، کنشگر اجتماعی نباشد، فشار نیاورد و فریاد برنیاورد. فرد باید مطالبه خود را داشته باشد، اما ما دو نوع فریاد عدالت‌خواهانه داریم یک موقع ما به نفس بی‌عدالتی نظر داریم و یک موقع از سر حسادت است. من می‌گویم حیات معنوی تا این دومی را منتفی کند و اگر فرد دادی هم بزند از سر عدالت‌خواهی باشد و نه اینکه چون من ندارم.

من نسخه قناعت می‌پیچم، فرد باید قانع باشد. قناعت هم حدی دارد، حد اولیه‌اش این است که محتاج نباشی و اگر این وضعیت را داشتی و به یک استاندارد اولیه رسیدی، بقیه‌اش حرص و طمع و ولع است و باید کنار بگذاری و برای اینکه با تبعیض‌ها و این بی‌عدالتی‌های اجتماعی، وقتی برخورد می‌کنی از هم فرونپاشی، در ضمن اینکه آگاهی و انگیزه لازم پیدا می‌کنی برای نقد، اما باید حواست باشد که اسیر عدم قناعت نشوی و یک حیات رویاگونه معنوی و خیالی برای خود درست کنی. من نمی‌گویم فانتزی، انسان می‌تواند با قناعت خودش لذت دنیا را ببرد، آرامش پیدا کند. آرامش عرفا چگونه است از نظر آنها چه تعریف می‌شود؟ آنها آرامش را ثبات و سکون محض نمی‌بینند، آنها در غم و رنج‌هایشان آرامش می‌خوانند و همه چیز را از خدا می‌دانند. این به هر حال الگوی ما قرار بگیرد.

پیامبر اکرم(ص) و امام علی(ع) که با بی‌عدالتی در افتادند، آیا بعد از حکومتش زندگی‌شان با قبل فرق کرد؟ آیا از سر ناتوانی و نداری بود که با حاکمیت موجود در افتادند؟ ایشان وقتی حاکم شدند که زندگی‌شان ساده‌تر شد. امام علی(ع) قبل از حکومت چند درختی می‌کاشتند و تنعمی داشتند و می‌بینید که ایشان چه عباراتی در این خصوص دارند و چگونه زندگی می‌ کردند. بحث من این است که به رغم همه فشارها، و مباحثی مانند الناس علی دین ملوکهم، باید سعی کنند که قناعت داشته باشند و این با خودسازی ممکن است.

 بحث خودسازی را مطرح کردید و بحث معرفت نفس و عبادات و طریقت ممکن است مطرح شود، این خودسازی چگونه فرایندی است و ما چگونه باید به این نوع خودسازی برسیم؟

خودسازی از نظر بنده امری عرضی نیست و امری ذاتی است، یعنی همواره ما در زندگی خودمان به خودسازی فراخوانده می‌شویم. خودسازی رجوع به فطرت و من واقعی است. خدا را نباید تنها در بیرون جستجو کرد، خدا در درون ما و از رگ گردن به ما نزدیک‌تر است. اتفاقا با تو حرف می‌زند و تو جواب می‌شنوی. انسان‌ها باید با ندای باطن‌شان سازگار باشند، اگر با آن حرف بزنند جواب می‌شنوند، مراد من خود واقعی و نه خودپنداری است، آن است که اگر خود را شناختی خدای خود را شناخته‌ای، مراد من چنین خودی است.

خداوند قابلیت‌های زیادی در انسان به ودیعه گذاشته شده است. برخی معتقدند انسان متناهی و خدا نامتناهی است من معتقدم انسان متناهی چطور می‌تواند مُدرک وجود نامتناهی باشد و حتما وجود انسان با وجود نامتناهی الهی ارتباط دارد. اگر نبود هیچ وقت پی به خدا نمی‌برد و باید به وجه درونی پاک، صاف و فطری خود رجوع کند. انسان که به هر حال جلوه ای از وجه لایتناهی خداست، در آن صورت به آرامش می‌رسد هیچ سختی را سختی تفسیر نمی‌کند و شاعر هم می‌گوید «به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست» چنین وضعیتی مراد من است.

ما در ادبیات خودمان بزرگان مثال زدنی نظیر سعدی  وحافظ و مولوی داریم و من چند روز پیش اشعار این‌ها را می خوانم واقعا عجیب بود، زیرا من به این نتیجه رسیده بودم که انسان در ناخوشی‌های خودش هم خوشی می‌بینید و هیچ وقت حالش ناخوش نمی‌شود زیرا هر آن منتظر این است که حال خوشش ناخوش شود و درک این که حال من هر آن می تواند ناخوش شود، آرامش می‌دهد و بعد  اشعاری از حافظ و سعدی دیدم که همین مطلب را بیان می کرد.


یکشنبه 2 اردیبهشت 1397

مهاجرت و آسیب‌ها

نوع مطلب :گفتگوها ،

مهاجرت و آسیب‌ها


عدم رغبت به زندگی در روستاها و افزایش مهاجرت به شهرها در سالهای اخیر مشکلات شهری را گسترش داده است، بسیاری از سیاست‌گذاران روند فزاینده شهرنشینی در کشور را یک زنگ خطر می‌دانند و تاکید دارند افزایش مهاجرت از روستاها به شهرها کیفیت زندگی در نواحی شهری را کاهش می‌دهد.

به گزارش خبرنگار ایمنا، جمعیت مهاجر در اصفهان و سایر کلانشهرهای کشور حاشیه‌نشینانی را تشکیل می‌دهند که افزون بر نمایش چهره‌ای نازیبا از شهرنشینی، در اطراف شهرها رنگ و لعابی گوناگون از خود نشان می دهند.

فاصله توسعه یافتگی کلانشهرها با سایر شهرستان‌ها و شهرهای کوچک‌تر فاصله‌ای معنا دار و قابل تأمل است و تمرکز گرایی بر چند استان کشور و غفلت از سایر شهرها این روزها به چالشی برای کلانشهرها تبدیل شده است. عدم تعادل میان امکانات و جمعیت شهری و نسبت آن با توسعه و فقدان مدیریت نوین یکی از مهمترین و حساس‌ترین مسایل شهری است.

در واقع افزایش مهاجرت از روستاها یا شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ علاوه بر کمرنگ شدن حس تعلق به شهر، تنوع بیشتر قومیت‌ها و فرهنگ‌ها در کنار یکدیگر، گستردگی آسیب‌های اجتماعی را به همراه دارد، آن‌چنان که بنا بر اظهارنظر یک جامعه‌شناس، مقوله‌ای به نام حس تعلق مکانی وجود دارد که این حس عامل پیشگیری از بسیاری از آسیب‌های اجتماعی است، حس تعلق مکانی به گونه‌ای با زادگاه انسان تعریف می‌شود، زادگاهی که در آن رشد می‌کنیم، پرورش می‌یابیم و با بسیاری از مصنوعات ثابت آن انس و الفت برقرار می‌کنیم.

عماد افروغ، جامعه شناس در این باره به ایمنا گفت: حس تعلق مکانی می‌تواند به زادگاه روستایی، شهری یا حتی عشایری باشد، نکته مهم این است که هیچ کسی دوست ندارد از حس تعلق مکانی خود که به او احساس آرامش می‌دهد و از آن به عنوان امنیت وجودی یاد می‌شود و با نوستالژی همراه است، فاصله بگیرد؛ بنابراین نباید عامل اصلی دورشدن از حس تعلق مکانی را افرادی دانست که از این حس خود خارج می‌شوند.

وی ادامه داد: موضوع دوم در مهاجرت ها نکته ظریف روانشناسی است که وقتی افراد از زادگاه خود خارج می‌شوند از نظارت‌های گروهی مربوط به مراقبت های اجتماعی فاصله می‌گیرند، تا حدودی لگام گسیخته می‌شوند و لگام گسیختگی یک پدیده نامیمون و نامبارک اجتماعی است که می‌تواند منشأ بسیاری از آسیب‌های اجتماعی باشد.

این جامعه‌شناس با بیان اینکه غالباً اتفاقات ناگوار و رفتارهای نابه هنجار را از سوی کسانی سراغ داریم که از این مراقبت‌های گروهی خارج شده‌اند یا تحت مراقبت نیستند، چون کسی آنها را نمی‌شناسد و احساس می‌کنند که زیر ذره‌بین نیستند، تصریح کرد: بیش از آنکه افراد را عامل اصلی برون رفت از تعلقات مکانی و زادگاه خودشان بدانیم باید به روابط قدرت نگاه کنیم که اگر نابرابر باشد و دسترسی به فرصت‌ها و امکانات را غیرعادلانه رقم بزند، افراد را از جای اصلی خود دور کرده و به اطراف می پراکند.

وی افزود: این مقوله تنها فردی یا فرهنگی نیست بلکه به الگوی توسعه باز می‌گردد، وقتی توسعه همه جانبه نباشد و در کنار توسعه شهری به توسعه روستایی توجه نشود، وقتی در توسعه شهری بیشتر به متروپل و شهرهای اصلی پرداخته شود، این موارد توجه بسیاری از مهاجران را به خود جلب می‌کند.

افروغ با بیان اینکه فردی که قصد دارد از زادگاه خود جدا شود به رابطه سرمایه و کار فکر می‌کند، اظهارکرد: وقتی سرمایه گذاری معطوف به بعضی مراکز جغرافیایی خاص باشد، نمی‌توان انتظار داشت که نظر بسیاری از افراد به آنجا معطوف نشود.

وی خاطرنشان کرد: وقتی شبکه شهری ناموزون است و بیشترین سرمایه‌گذاری‌ها در کلانشهرهایی همچون اصفهان، تهران، شیراز، تبریز و مشهد انجام شده است، نمی‌توان مهاجرت‌های بین شهری را معلول یک انتخاب فردی یا گرایش فرهنگی دانست، زیرا ریشه‌های توسعه‌ای و اقتصادی دارد.

این جامعه‌شناس گفت: وقتی وزن اصلی سرمایه‌گذاری که از آن به عنوان جلوه های قدرت یاد می‌کنیم، معطوف به مراکز جغرافیایی خاص می‌شود، افراد بر اساس یک منطق اقتصادی و عقل حسابگر احساس می‌کنند زندگی آنها در برخی شهرها بیشتر از زادگاه خود تامین می‌شود، بنابراین اگر توسعه‌ای موزون داشته باشیم هیچ کسی میل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ندارد که از زادگاه خود با تمام لذایذ اجتماعی جدا شود و به شهرها بیاید.

وی با ابراز تأسف از اینکه الگوی توسعه‌ای کشور متمرکز و متکی به اقتصاد نفتی است، تصریح کرد: این تمرکزگرایی با اتکا به اقتصاد نفتی که از زمان پهلوی شروع شد و بعد از انقلاب هم تعدیل نشد، باعث شده یک متروپل به نام تهران و چند شهر اصلی داشته باشیم و شبکه شهری زنجیره‌ای ما باز تولید شود و به شبکه شهری کهکشانی باز نگردیم و البته چاره‌اندیشی اساسی نیز در این باره نشده است.

افروغ ادامه داد: در دنیا مقوله «دهکده‌های شهری» مطرح است، یعنی روستاییان جدا شده از روستا که به شهر مهاجرت می‌کنند، خودشان را در شهر پیدا می‌کنند، مسجد و تکیه مخصوص قوم خود را بنا کرده و در مراکز مسکونی خاص قرار می‌گیرند و اینگونه جدایی‌گزینی فضایی رخ می‌دهد، در واقع «خاستگاه های روستایی» به «دهکده‌های شهری» تبدیل می‌شود و این جدایی گزینی‌های فضایی باعث تشکیل خرده فرهنگ‌های خاص می‌شود که عوارضی به همراه دارد.