روضه‌خوانی محرم به انسان جهت می‌دهد


عماد افروغ، جامعه‌شناس، در گفت‌وگو با ایکنا، درباره احساس خود نسبت به سه واژه «محرم، روضه و امام حسین(ع)» گفت: وقتی این سه واژه را می‌شنوم، نوعی حس آمادگی برای ورود به غم و حزنی بزرگ و جهت‌دار به من دست می‌دهد و این جهت‌دار بودن نوعی آمادگی برای پاسداشت عزت، فتوت، مردانگی و نیز فهم و تبیین حماسه‌ای بزرگ، جاودان، منحصر به‌فرد، زایا و ناتمام با همه ویژگی‌های مرتبط با شور و همبستگی محلی و اجتماعی و فعالیتی جمعی و مدنی است.

افروغ همچنین درباره پیوندی که با روضه‌های خانگی داشته است سخن گفت و اظهار کرد: متأسفانه بنا به دلایلی روضه‌خوانی و سخنرانی در مجالس تحت‌الشعاع مداحی‌ها قرار می‌گیرد، این در حالی است که همه ما علاقه‌مند هستیم در مجلس عزاداری مخاطب وعظ و سخنرانی باشیم و مطالب خوبی بشنویم و دقایقی بر سر و سینه بزنیم. امسال نیز با توجه به شرایط موجود، پیش‌بینی می‌شود بار دیگر مجالس روضه‌خوانی احیا شود، چراکه از فضا‌های متراکم سینه‌زنی و زنجیرزنی خبری نیست و این فرصت خوبی برای تبیین قیام حضرت سیدالشهدا(ع) در قالب مجالس روضه‌خوانی است.

وی ادامه داد: به یاد دارم که در دوران نوجوانی و جوانی در روضه‌های خانگی شرکت می‌کردم و در منزل یکی از اهالی محل مجلس عزاداری برپا بود و سخنرانی و روضه‌خوانی و مداحی داشتند. به خاطر دارم که دسته‌های سینه‌زنی و عزاداری به حیاط خانه‌هایی که مجلس روضه داشتند وارد می‌شدند و دور حیاط می‌ایستادند و دقایقی عزاداری می‌کردند. در آن سال‌ها این توفیق نصیبم شد که به همراه پدر مرحومم در این مجالس شرکت کنم.

افروغ به ذکر خاطره‌ای از عزاداری در ایام محرم پرداخت و افزود: در نوجوانی سینه‌زنی‌های پرشوری داشتیم و معمولاً اگر نوجوانی موفق می‌شد آن‌گونه به سینه بزند که در پایان سینه او سرخ شده باشد، معنایش این بود که خوب عزاداری کرده و یا اینکه اگر نوجوانی می‌توانست با صدای بلندتری سینه‌زنی کند، نشان‌دهنده موفقیت او بود و البته شاید هم‌چنان این موضوع مشاهده شود که نوجوانان پرشورتر سینه‌زنی می‌کنند. یک‌بار هم خاطرم هست در یکی از مجالس ظهر عاشورا عده‌ای جوان آمدند و بساط قمه‌زنی به راه انداختند و اولین‌بار بود که من از نزدیک شاهد این اقدام بودم که الحمدلله بعد‌ها این کار منسوخ شد و امروز کمتر شاهد بروز و ظهور چنین اقدامی هستیم.


 کسی نمی تواند در برابر سوگواری محرم بایستد؛ باید در شیوه مراسم دخالت کنیم



دو رویکرد کلی نسبت به این جریان مطرح می‌شود: یکی اینکه کاری به ویروس نداشته باشیم و طبق شیوه‌های سال‌های گذشته با همان شور همیشگی، عزاداری‌ها و سینه‌زنی‌هایی با جمعیت متراکم صورت بگیرد که این احتمال انتشار بیماری را بالا می‌برد و کار بسیار خطرناکی است. رویکرد دیگر این است که اصلاً مراسم برگزار نشود و اجرای عزاداری عمومی ممنوع شود که این هم پیامدهایی به دنبال دارد.

جماران: دکتر عماد افروغ نویسنده، جامعه شناس و سیاستمدار و نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی در دوره هفتم و رئیس کمیسیون فرهنگی آن دوره مجلس با اشاره به ضرورت برگزاری مراسم محرم و توجه به جنبه‌های مردمی و ریشه‌ تاریخی آن از ترسیم یک خط میانه برای برگزاری در عین رعایت پروتکل‌های بهداشتی سخن به میان آورد.

مشروح گفت و گوی نشریه حریم امام با عماد افروغ در ادامه می آید:

بحث مطرح این روزها در جامعه، تصمیم‌گیری برای چگونگی برپایی مراسم و مناسک عزاداری ایام محرم است. به نظر حضرت‌عالی سیاست‌گذاران و تصمیم گیران امر در این حوزه باید چگونه عمل کنند؟

مقدمتاً عرض کنم برپایی مراسم مربوط به شهادت حضرت اباعبدالله علیه‌السلام با سایر مناسک متفاوت است. این ویژگی از طرفی به قیام عظیم و شگفت‌انگیز آن حضرت و از سویی به هویت دینی و تاریخچه دین‌داری مردمان این سرزمین باز می‌گردد. عده‌ای تعطیلی حج که واجب الهی است را به واسطه شیوع کرونا متذکر می‌شوند و همین حکم را به عزاداری محرم هم تعمیم می‌دهند. اما بحث من این است که جریان سوگواری محرم حتی با حج نیز تفاوت‌هایی دارد. یکی از وجوه تمایز این است که حج تنها بر افراد مستطیع واجب است، اما عزای امام حسین علیه‌السلام امری فراگیرتر است و همگان را شامل می‌شود. به لحاظ تاریخی هم دیده شده که گاهی حتی مراجع هم آن‌چنان که باید و شاید نتوانسته‌اند این شور حسینی را کنترل کنند. چرا که این جریان وارد فرهنگ این کشور و تبدیل به یک آیین مردمی شده است.

ما باید متوجه جایگاه معرفتی و تاریخی عزاداری عاشورا باشیم. حضرت امام خمینی رضوان الله تعالی علیه فرمودند: « سید الشهدا- سلام الله علیه- مذهب را بیمه کرد.» (صحیفه امام، جلد ۱۱، صفحه ۹۵) این واقعیت نخست است. نکته دوم اینکه این روزها مناسک، در جامعه‌شناسی دینی جایگاه ویژه‌ای دارند. شاید در گذشته بیشتر مباحث معرفتی مدنظر بودند و مباحث مرتبط با مؤلفه‌های هستی شناختی و ارزش‌شناسی بیشتر مطمح نظر بودند اما امروزه بحث مناسک امری بسیار جدی است و افراد بسیاری از مناسک بهره‌برداری‌های ویژه‌ای می‌کنند و ابعاد زیرین و لایه‌های عمیق‌تر هویت دینی خود را سامان می‌دهند. حتی بزرگان دینی هم گاهی اوقات عطش تجربه دینی خود را در یک امامزاده یا مکان مقدس فرو می‌نشانند و پاسخ سؤالات خود را از آنجا دریافت می‌کنند. برپایی مراسم عزاداری امام حسین(ع) به لحاظ تاریخی نشان داده که همواره از این شور برای شعور بخشی استفاده شده است و اگر این شور و حرکت مردمی نباشد نمی‌توان معرفت دینی را اعتلا و ارتقا بخشید.

آیا دولت‌ها و حکومت‌ها می‌توانند بر گستره چنین اموری تأثیرگذار باشند و مدیریت آنها را به دست بگیرند؟

اتفاقاً حاکمانی در این جریان موفق بوده‌اند که علیه آیین و فرهنگ مردمی شمشیر نکشیده‌اند و سعی کرده‌اند از این شور محملی برای آگاهی‌بخشی و مقابله با خرافات و انحرافات منتشره، ایجاد کنند.

بحثی که امروز مطرح می‌شود تأثیر کرونا بر کیفیت عزاداری اباعبدالله است. به ‌هرحال کرونا یک ویروس شناخته شده و فراگیر است که هنوز درمانی برای آن کشف نشده و محدودیت‌هایی برای جلوگیری از ابتلا به آن در نظر گرفته شده است. مثلاً اینکه فاصله فیزیکی رعایت شود، افراد ماسک بزنند، سعی کنند دست‌هایشان را بشویند، از ظروف مشترک استفاده نکنند و به‌طور کلی اصولی توسط علم پزشکی مطرح شده است که ما هم مخالفتی با اعمال آنها نداریم.

برگزاری مراسم محرم با همان شور همیشگی کار خطرناکی است

اما به دلیل همان واقعیت تاریخی و جایگاه ویژه عاشورا که خدمت شما عرض کردم دو رویکرد کلی نسبت به این جریان مطرح می‌شود: یکی اینکه کاری به ویروس نداشته باشیم و طبق شیوه‌های سال‌های گذشته با همان شور همیشگی، عزاداری‌ها و سینه‌زنی‌هایی با جمعیت متراکم صورت بگیرد که این احتمال انتشار بیماری را بالا می‌برد و کار بسیار خطرناکی است. رویکرد دیگر این است که اصلاً مراسم برگزار نشود و اجرای عزاداری عمومی ممنوع شود که این هم پیامدهایی به دنبال دارد. به نظر من اگر دولت مانع اجرای مراسم شود واکنش منفی مردم شدید خواهد بود. حتی اگر بگویند برگزاری هر مراسمی ممنوع است و هر تجمعی با برخورد امنیتی مواجه می‌شود، باز هم معتقدم که این شیوه پاسخ نمی‌دهد و باعث درگیری‌ها و نزاع‌ها خواهد شد.

پیشنهاد جناب‎عالی در این خصوص چیست و چه راه‌حلی را پیشنهاد می‌دهید؟

به نظرم مسیر درست، راه میانه است. راه میانه این است که نهادهای مدنی و غیر مدنی و رسمی و غیررسمی مرتبط، جلساتی برگزار و راهکارهایی را مطرح کنند تا با وجود محدودیت‌های موجود، هم مراسم عزاداری انجام شود و هم خطر انتشار ویروس کرونا در نظر گرفته شود.

حتماً باید نهادهای مدنی دینی، هیأت‌های مذهبی و بخشی از مداحان که صاحب معرفت هستند در شکل‌گیری این سیاست‌ها نقش داشته باشند و در نهایت هم به جمع‌بندی مشترکی برسند که چگونه در این شرایط باید برخورد کرد.

وقتی به نتیجه کلی رسیدند پروتکل نهایی را به تمامی هیأت‌ها و دسته‌های عزاداری ابلاغ کنند. من نمی‌توانم وارد جزئیات شوم و قاطعانه بگویم که مثلاً با رعایت فاصله فیزیکی یا استفاده از ماسک و اِعمال کدام نکات بهداشتی می‌شود تجمعات مربوط به عزاداری را تأیید کرد. چون بحث تخصصی است و در این خصوص مسئولین بهداشتی که واقف به این امور هستند باید اظهارنظر کنند و خط‌مشی درست را تعیین نمایند.

نمی شود به ممنوعیت کلی عزاداری محرم حکم داد

می‌شود غذاهای نذری را در ظروف یک‌بار مصرف عرضه کرد و محدوده زمانی خاصی را برای عزاداری در نظر گرفت. خوب است دسته‌های سینه‌زنی یا تشکیل نشوند و یا با رعایت فاصله حرکت کنند. حرف کلی من این است که به علت جایگاه تاریخی که عزاداری امام حسین (ع) در فرهنگ مردم دارد، نمی‌شود حکم به ممنوعیت کلی آن داد. من با نظر به روان‌شناسی اجتماعی و جامعه‌شناسی فرهنگی دینی ایرانیان چنین سخنی را مطرح می‌کنم. پس برگزاری این آیین اقتضائاتی دارد که حتماً باید به آنها توجه کرد و بهترین سیاست میانه‌روی است که به نظر می‌رسد دولت نیز همین مشی اعتدالی را در پیش خواهد گرفت.

آیا سابقه داشته که بیماری‌های واگیردار در طول تاریخ مانع برگزاری آیین سوگواری اباعبدالله و محرم شوند؟

اینکه به سبب بیماری چنین اتفاقی افتاده و یا خیر من اطلاع ندارم. اما سیاست‌های رضاخان در مسیر لغو و کمرنگ شدن چنین عزاداری‌هایی بود. می‌دانیم که در طول تاریخ ایران همیشه عزاداری ایام محرم به شکل پرشوری برگزار می‌شده است. چه پیش از انقلاب، چه پس از انقلاب. خود ما در سنین پایین پیش از انقلاب علم به دست می‌گرفتیم و در عزای اباعبدالله سینه می‌زدیم و همه‌چیز تعریف شده بود. دسته‌ها در مسیرهای مشخص حرکت می‌کردند و پس از اتمام کار در حسینیه یا مسجدی خاص، چای یا یک استکان شیر داغ می‌نوشیدند و خداحافظی می‌کردند.

سوگواری برای امام حسین(ع) تنه به تنه واجبات دینی می‌زند

حتی در باران‌های بسیار تند و شرایط سخت جوی هم این جریان قطع نشده است. باید از یک تاریخ‌دان بپرسید که سیاست‌های حکومت‌ها در دوره‌های مختلف و ایجاد محدودیت‌ها برای عزاداران، چه تأثیری بر این جریان داشته است. به واقع چون من تاریخ‌دان نیستم در این خصوص اظهارنظر نمی‌کنم.

اما در زمان پهلوی به‌ویژه دوره رضاخان، محدودیت‌هایی اعمال می‌شد که باعث واکنش‌های تندی از جانب مردم شد و در نهایت نیز هرگز نتوانستند مانع این حرکت مردمی شوند. همان‌طور که عرض کردم سوگواری برای امام حسین(ع) و یارانش، تنه به تنه واجبات دینی می‌زند.

کسی نمی تواند در برابر سوگواری محرم بایستد

بله. خیلی از مردم برپایی عزای حسینی را واجب‌تر از نماز می‌دانند.

چون این آیین سوگواری، تنه به تنه واجبات می‌زند کسی نمی‌تواند در برابر برگزاری آن بایستد.

شوروی سابق به دلیل استراتژی ضد دینی با هرگونه نمود دینی مخالفت می‌کرد و اجازه نمی‌داد عشق، احساس و نیاز به تجربه دینی در مردم بروز پیدا کند و تبلور بیرونی داشته باشد. اما در نهایت این رویکرد، باعث خیزش عمومی مردم شد. مقصود اینکه نمی‌توان سیاست‌هایی را علیه باورهای دینی عمومی اعمال کرد. بنابراین ما هم نمی‌توانیم و نباید چنین کاری کنیم. مخصوصاً که معتقدیم همین عزاداری‌هاست که اسلام را حفظ کرده است. اصلاً بحث من یک موضوع دینی صرف نیست، بلکه جامعه‌شناسی دینی مردم است. بنابراین بهتر است که مراسم مدیریت و کنترل شده و تحت نظارت جدی برگزار شود.

 باید در شیوه مراسم دخالت کنیم

چه ضمانت اجرایی برای رعایت پروتکل‌های بهداشتی در مجامع و محافل سوگواری وجود دارد؟

ما باید در شیوه مراسم دخالت کنیم، اما نه به شکل بازدارنده. متولیان امر، مساجد و حسینیه‌ها جلساتی برگزار کنند و بر اساس شرایط خاص امسال، پیشنهاد‌های متناسبی را ارائه کنند تا به تصویب نهایی برسد و ابلاغ عمومی شود. بعد از آن اگر کسی قوانین مصوب را شکست، با اقدام‌های کنترلی برخورد کنند. یعنی با توجه به توافق جمعی میان مردم و مسئولین، پروتکلی تعیین شود که ضمانت اجرایی نیز داشته باشد و اگر کسی به نام دین و برگزاری عزای امام حسین(ع)، مراسمی ترتیب داد که زمینه شیوع ویروس کرونا را فراهم کرد، دولت بتواند به شکل قانونی جلوی آنها را بگیرد. دولت چگونگی جریان را کنترل می‌کند و در عین حال در مسیر میانه حرکت می‌کند.

مراسم مذهبی نیز مانند سایر امور اجتماعی قابل انجام هستند

بعضی از افراد ان‌قلت‌هایی می‌آورند و رسانه‌های بیگانه هم نسبت به این جریان قطعاً اعلام موضع خواهند کرد. حالا اگر با همه تدابیر اندیشیده شده، باز هم برگزاری مراسم عزاداری موجب شیوع کرونا شد چه پاسخی می‌توان داد؟ آیا می‌توان جان مردم را در معرض خطر قرار داد؟

اگر تمامی قواعد را لحاظ کنیم و بر اساس توصیه‌های پزشکی مبنی بر کنترل شیوع ویروس، پیش برویم مراسم مذهبی نیز مانند سایر امور اجتماعی قابل انجام هستند. به هر حال تا اینجا تجربه مواجهه با ویروس کرونا اطلاعاتی را به دست داده و اموری را اثبات کرده است که باید از آ‌نها استفاده کرد تا کمترین میزان خطر متوجه جان افراد شود. با این اوصاف ممکن است با وجود همه تدابیر، مواردی از ابتلا به این ویروس مشاهده شود که این درصد اندک هم علی‌القاعده حتی در صورت عدم برگزاری مراسم نیز درگیر بیماری می‌شدند.

نکته مهم و ظریف دیگری را نیز باید مطرح کنم. قطع نظر از دغدغه دلسوزان و مؤمنان جامعه درباره شیوع ویروس کرونا در ایام عزاداری، باید حواسمان باشد که عده‌ای می‌خواهند کلیه مؤلفه‌های مرتبط با دین‌داری، یعنی، وجوهِ شناختی، ارزشی، هنجاری، رفتاری و نمادین و مناسکی مذهبی را از جامعه بزدایند. یعنی بنا دارند یک سکولاریسم خفی ای را به هر بهانه‌ای کلید بزنند. امروز هم بهانه آنها بحث کرونا است. با این رویکرد به تدریج دچار دین زدایی در جامعه خواهیم شد. امروزه جامعه شناسان دینی بر روی مناسک مذهبی که جنبه جمعی دارند، تأکید بسیاری دارند.

ممکن است شخص در منزل خود به مناسبت محرم چراغی روشن کند، پرچم عزایی بیاویزد و عزاداری هم برپا کند و بهره‌ای هم از این سوگواری ببرد؛ اما این‌گونه مناسک فردی موضوع بحث ما نیستند. شاید مردم به شکل خصوصی و فردی از برنامه‌های تلویزیون و آرشیو سخنرانی‌ها و مداحی‌ها هم استفاده کنند، اما آیا این برنامه‌ها اثر حضور زنده جمعی را دارد؟ سخنرانی‌های خود من طی سالیان متمادی در شب‌های عاشورا تبدیل به مقالات علمی شده است و تعدادی از آنها در فصلنامه «جستاری در معارف اسلامی» به چاپ رسیده است. اگر امسال هم سخنرانی کنم قطعاً مراسم با رعایت موازین بهداشتی برگزار خواهد شد. تذکر می‌دهیم و از قبل نظارت می‌کنیم که افراد با فاصله بنشینند و ماسک بزنند. در عین‌حال مراسم را نیز برگزار می‌کنیم. نمی‌شود گفت چون ممکن است کرونا شیوع پیدا کند این برنامه‌ها را منتفی کنیم.

متأسفانه در ابتدای بحث کرونا گفتیم همه بنشینیم در خانه اما به محض اینکه جاده‌ها باز شد و اوضاع قدری آرام شد مردم بیشتر هجوم بردند و نتیجه این را هم دیدیم. بهتر بود از همان آغاز با در نظر گرفتن روحیه و فرهنگ مردم که اهل دید و بازدید هستند، پیشنهاد‌هایی برای رعایت موازین بهداشتی در کنار برگزاری محافل خانوادگی و مجامع می‌دادیم.

سوگواری برای امام حسین علیه‌السلام از توصیه‌های ائمه ما است

برگزاری مراسم سوگواری اباعبدالله در روایات چه جایگاهی دارد؟

می‌گویند: در کجای قرآن آمده که مراسم عاشورا را به پا دارید؟ درست است مستقیماً به این جریان اشاره نشده، اما فرموده: «وَمَنْ یعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ». از طرفی سوگواری برای امام حسین علیه‌السلام از توصیه‌های ائمه ما است و ایشان بر این امر تأکید فراوان داشتند. درهرحال رفتار تاریخی ایرانیان نشان می‌دهد که بنا به هر دلیلی عاشورا در فرهنگ مردم جایگاه ویژه‌ای دارد.

البته به نظر من این مسأله امری صرفاً انضمامی نبوده، بلکه به خواست خدا به این شکل درآمده است. وقتی امام حسین علیه‌السلام آن‌طور صادقانه و ایثارگرانه با خدا رفتار می‌کند، پاداش آن را هم دریافت می‌کند که همین عزاداری‌ها و سوگواری‌های پرشور و پر معرفت است و منحصر به ایران هم نیست. حتی جالب اینجاست که مسیحیت نیز این قیام را به خوبی درک کرده است. به همین دلیل بسیاری از مسیحیان در راهپیمایی‌های اربعین شرکت می‌کنند و به ابراز احساسات می‌پردازند.

بنابراین جامعه‌شناسی عزاداری اباعبدالله علیه‌السلام مبحث بسیار ویژه‌ای است که باید به ریشه‌های معرفتی، فلسفی و تاریخی آن پرداخت و این بحث را که در فرهنگ عمومی مردم نهادینه شده به‌طور جدی بررسی کرد.

در نهایت می‌توان به‌طور خلاصه گفت که عزاداری و سوگواری محرم باید به شکل مدیریت شده برگزار شود.

به عقیده شما نمی‌توان از روش‌های جایگزین نظیر پخش مراسم سوگواری از صداوسیما استفاده کرد و حتماً باید عزاداری‌ها در مساجد و حسینیه‌ها مستقیم و زنده برگزار شوند؟

ما که نمی‌توانیم مردم را به برگزاری مراسم مجبور کنیم. ما فقط می‌توانیم برای حضور آنها در مراسم‌های سوگواری ایام محرم ضوابطی تعیین کنیم. حالا اختیار با خود مردم است که بخواهند در چنین برنامه‌هایی شرکت کنند یا نه. ممکن است در عین رعایت ضوابط هم نگران خطرات آن باشند. ما هم می‌گوییم باید واقع‌بینانه رفتار کرد. درست است، این ویروس وجود دارد و اگر بناست برنامه اجرا شود باید تدابیر مقتضی اندیشیده شوند. دیگر اختیار با خود مردم است، اگر تمایل داشتند می‌توانند شرکت کنند و اگر نه حضور پیدا نخواهند کرد. جزئیات مربوط به پرچم و علم و کتل هم باید در همان جلساتی که عرض کردم بررسی شوند. ممکن است گفته شود برخی اشکال عزاداری باعث شیوع ویروس خواهند شد؛ مثلاً سینه‌زنی دسته‌جمعی یکی از آن موارد است. خوب این نگرانی بجاست و باید محدودیت‌هایی برای این شکل عزاداری‌ها در نظر گرفت. همه این موارد باید در جلسات بررسی و پس از جمع‌بندی نهایی دستورات ابلاغ شوند.

علما باید شرایط کرونایی را به مردم گوشزد کنند

وظیفه علما و مبلغین در چنین شرایطی چیست؟

علما باید شرایط کرونایی را به مردم گوشزد کنند و افراد را نسبت به این موضوع آگاه کنند که در صورت برگزاری مراسم سوگواری می‌بایست موازین بهداشتی حتماً رعایت شوند. دیگر اینکه از این فرصت پیش آمده و تریبونی که در اختیار دارند در صدد بینش‌افزایی میان مردم باشند و معرفت عاشورایی را ترویج و فلسفه قیام امام‌حسین(ع) را تبیین کنند. در این موقعیت خاص که امکان برگزاری مراسم به شکل سال‌های گذشته همراه با سینه‌زنی‌ها و زنجیرزنی‌ها و نوحه‌خوانی‌های آن‌چنانی وجود ندارد، به معرفی شخصیت امام حسین بپردازند و بینش مردم را نسبت به آن حضرت ارتقا دهند. به نظرم می‌توان این فرصت را غنیمت دانست و در مسیر توسعه معرفت مردم فعالیت کرد. ضمن اینکه تأکید می‌کنم مراسم‌ها باید به شکل محدود برگزار شوند.

واقعیت این است که در سال‌های گذشته گاهی حضور مداحان و شور و حال عزاداری باعث می‌شد که مجلس از دست عالم و سخنران و حتی روضه خوان خارج شود و بیشتر جنبه احساسی پیدا کند و در اختیار نوحه‌خوانان قرار گیرد. البته من برای آن دسته مداحانی که اشعار خوب و به دور از خرافه را می‌خوانند احترام بسیاری قائلم. اما در این شرایط که شور و هیجان مربوط به سینه زنی و زنجیر زنی متراکم مجالس کاهش پیدا می‌کند، فرصت بسیار خوبی است که علمای ما در جهت معرفت افزایی عزاداران حرکت کنند.

مردم در خصوص رعایت اصول بهداشتی آمر به معروف و ناهی از منکر باشند

به نظر حضرت‌عالی در این شرایط چه تکلیفی بر عهده مردم است؟

من در این موضوع فرق چندانی میان عالم و غیر عالم قائل نیستم، چون مردم ما اهل درک و فهم‌اند. آنها هم باید توجه داشته باشند که شرایط عزاداری امسال ویژه است و موازین بهداشتی باید در نظر گرفته شود. سعی کنند در مراسم‌ها، در خصوص رعایت اصول بهداشتی آمر به معروف و ناهی از منکر باشند و به یکدیگر تذکر دهند تا بستر مناسبی برای عزاداران فراهم شود. اگر هم دیدند جمع کثیری رعایت نمی‌کنند بهتر است که جلسه را ترک کنند. چون باید با رعایت موازین بهداشتی مجلس را برگزار کرد.



راه میانه دولت در برپایی عزاداری حسینی قابل قبول است



«عماد افروغ» روز پنجشنبه در گفت‌وگو با خبرنگار سیاسی ایرنا اظهار داشت: آنچه دولت درباره برگزاری مراسم عزاداری محرم با رعایت پروتکل‌های بهداشتی اعلام کرد یک حالت میانه است که می‌تواند هم مردم را از برکت عزاداری بهره‌مند کند و هم سلامت آنها را به خطر نیاندازد.

وی درباره نگرانی‌ها از اقدامات افراطی عده ای در اوایل شیوع کرونا، گفت: اقدامات افراطی ربطی به دین ندارد و ما نباید در مقابل افراط، موضع تفریط بگیریم و به بهانه تندروی گروهی و بی‌اعتنایی آنها به پروتکل‌های بهداشتی، مراسم مذهبی را کاملا تعطیل کنیم.

افروغ به برگزاری کنکور سراسری و فعالیت بیشتر اصناف و سازمان‌ها با رعایت پروتکل‌های بهداشتی در دوران کرونا اشاره کرد و افزود: در همه صنف‌ها یا گروه‌ها و فعالیت‌ها ممکن است سوءاستفاده یا تخلفاتی رخ دهد، اما به این بهانه نمی‌توان حق فعالیت را از آنها گرفت. در مورد برگزاری مراسم عزاداری هم این موضوع صادق است.

افروغ، نظارت حداکثری ستاد ملی کرونا، وزارت بهداشت و همه دستگاه‌های ذیربط بر رعایت پروتکل‌های بهداشتی در اماکن عمومی را یادآور شد و گفت: عزاداران حسینی فهیم هستند و خود پروتکل‌های بهداشتی را رعایت خواهند کرد و با نظارت‌هایی که می‌شود و تضمین‌هایی که سازمان‌های مختلف برای کنترل سلامت مردم در عزاداری‌ها داده‌اند جای نگرانی چندانی نیست.

وی درباره اظهارات برخی افراد و جریان‌های عمدتاً بیگانه درباره تعطیل کردن مراسم عزاداری گفت: حرف‌هایی که درباره تعطیلی عزاداری محرم زده می‌شود هم نامعقول است و هم بوی دین‌زدایی می‌دهد.  قرار نیست که ما در برابر تعصبات دینی معدود افراد و گروه‌های تندرو از آن طرف بام بیافتیم و بگوییم اصلاً هیچ مراسمی برگزار نشود.

مناسک‌ حافظ ماندگاری دین هستند

افروغ با بیان اینکه مناسک و شعائر دینی، بخش با اهمیت دین و دینداری محسوب می شوند، افزود: اگر دین را می خواهیم باید مناسک آن را نیز بخواهیم.  از طریق همین مناسک‌ و آگاهی بخشی‌های دینی است که می‌توان دین را حفظ و از چهره دین خرافه‌زدایی و تحریف‌زدایی کرد و برخی پیرایه‌هایی که به دین در طول تاریخ بسته شده است، را زدود. ‌

عزاداری محرم جایگزین ندارد

این استاد دانشگاه نقش تربیتی برگزاری مناسک‌ دینی مثل مراسم عزاداری محرم را یادآور شد و این سئوال را مطرح کرد که اگر عزاداری‌ها تعطیل شوند چه فضای جایگزینی برای تبیین علل قیام امام حسین(ع) و آشنا کردن نسل جوان با شعائر دینی وجود دارد؟

افروغ به ترویج سینه به سینه عشق به اباعبدالله الحسین(ع) و آشنایی با اهداف او از طریق برگزاری مراسم‌ عزاداری در قرن‌های متمادی اشاره کرد و افزود: دیدن مراسم از رسانه‌های ارتباطی از جمله تلویزیون نمی‌تواند تاثیرگذاری حضور فیزیکی در مراسم عزاداری محرم را داشته باشد.

وی در عین حال گفت: با توجه به شیوع کرونا، هیأت‌های مذهبی می‌توانند شکل توزیع غذای نذری یا نحوه عزاداری را با پروتکل‌های بهداشتی تغییر دهند تا سلامت مردم به مخاطره نیافتد.

این جامعه شناس، افزایش سفرها و فعالیت‌ها و تجمعات در تابستان و بعد از دوره فروکش کردن کرونا در بهار را یادآور شد و افزود: تعطیلی‌هایی که اوایل کرونا اتفاق افتاد فضا را برای افزایش تجمعات در دوره‌ بعدی به شکل افراطی فراهم کرد.

افروغ گفت: در اوایل شیوع بیماری کرونا، ملتی که اهل گشت‌وگذار و تفریح و دیدوبازدید است را مجبور کردیم در خانه بنشینند و همین باعث شد که در دوره بعد که سخت‌گیری‌ها را کم کردیم، شاهد اقدامات افراطی و بی‌اعتنایی به پروتکل‌ها باشیم.

وی افزود: اقدامات ما در سخت‌گیری‌های اولیه و بعد رها کردن در مرحله بعد مثل جاده مه‌آلودی بود که رانندگان با احتیاط در آن حرکت می‌کردند اما همین رانندگان یک دفعه با تمام شدن مه و بزرگراه مواجه شدند که نتیجه آن افزایش افراطی سرعت و بروز تصادفات بود.

این استاد دانشگاه از نهادهای رسمی و بهداشتی ذی ربط و سازمان تبلیغات، هیأت‌های مذهبی و همه دست‌اندرکاران برگزاری مراسم عزاداری محرم خواست تا نشست‌هایی برای بررسی نحوه برگزاری مراسم برگزار کنند و بعد از جمع‌بندی و تصویب، آن را ابلاغ و هر کس تخطی کرد با وی برخورد کنند.

با محرم برخورد صفر و یک نکنیم

افروغ سیاست اعلامی دولت درباره برگزاری مراسم عزاداری محرم را یک سیاست متعادل و میانه ارزیابی کرد و افزود: سیاستی که دولت انتخاب کرده، سیاست میانه خوبی است و اصلا نباید برخورد صفر و یک کنیم و کسانی را که خواهان برگزاری مشروط عزاداری شده‌اند را به داشتن تعصب ناموجه دینی متهم کنیم.

وی با انتقاد از طرح «هر خانه یک حسینیه» گفت: این حرف، گرچه حرف به ظاهر موجهی است اما از آنجا که ضمانت کنترل و اجرایی بهداشتی ندارد می‌تواند عامل شیوع کرونا شود. زیرا می‌تواند زمینه‌ای برای برگزاری عزاداری‌های گروه‌های فامیلی یا همسایگان شود که از لحاظ قانونی غیرقابل کنترل و غیرقابل برخورد است.

این پژوهشگر مسائل اجتماعی با بیان اینکه یک حسینیه رسمی را بهتر می‌توان کنترل کرد، تصریح کرد: چون حسینیه متولی و هیات امنا دارد قابل کنترل است اما چه کسی میتواند تضمین کند که برگزاری عزاداری در خانه‌ها همراه با رعایت پروتکل‌ها باشد؟

افروغ گفت: طرح هر خانه یک حسینیه به شرطی درست است که حضور بیرونی جمعی هم وجود داشته باشد اما اگر این حضور بیرونی را نفی کنیم، عزاداری‌هایی برگزار خواهد شد که غیرقابل کنترل است زیرا شرعاً، عرفاً، عقلاً و قانوناً کسی نمی‌تواند در حریم خصوصی دیگران وارد و خواهان رعایت پروتکل‌ها در منازل شود.

دولت راه واکنش‌های افراطی را بست

وی، سیاست اعلامی دولت درباره برگزاری مراسم عزاداری محرم را مانع استفاده افراطیون از این موضوع برای واکنش در برابر دولت دانست و گفت: اگر دولت اعلام می‌کرد که مراسم محرم را برگزار نمی‌کنیم زمینه برای واکنش منتقدان دولت فراهم‌ می‌شد.

این استاد دانشگاه افزود: اگر دولت اعلام کرده بود که مراسم محرم برگزار نخواهد شد، بلافاصله عده ای در تقابل با این موضع، مراسم را پرشورتر و با جمعیت متراکم‌تر از گذشته برگزار میکردند و این واکنش تند بستر را برای کرونایی شدن مردم فراهم می‌کرد.

افروغ در عین حال، رها کردن فضا را نیز عاقلانه ندانست و گفت: دولت ضمن اعلام موضع بر رعایت پروتکل‌ها در عزاداری‌ها تاکید کرد. این موضع جلوی سوءاستفاده و تخلفات احتمالی را نیز خواهد گرفت تا اگر کسی رعایت نکند بتواند با وی برخورد انتظامی کند.

وی، فرمایشات رهبر انقلاب و تاکید ایشان بر پیروی از ستاد کرونا را آرامش‌بخش و عامل انسجام و وحدت جریان‌ها در این موضوع ارزیابی کرد و گفت: وقتی واکنشهای افراطی اتفاق می‌افتد که ما مساله کرونا را رها کرده باشیم اما خوشبختانه دولت این موضوع را رها نکرده و قرار است به خوبی مدیریت شود.

تداوم عزاداری محرم ناشی از کارکرد مثبت آن است

‌افروغ تصریح کرد: اگر کسی جامعه ایران را خوب بشناسد متوجه می‌شود که آیین عزاداری محرم یک آیین ریشه‌دار در این جامعه است و دارای کارکرد مثبت اجتماعی است و به خاطر همین کارکرد مثبت نیز قرن‌ها تداوم یافته است.

وی به احتمال وجود برخی خرافه‌ها یا تحریفات در مراسم عزاداری اشاره کرد و افزود: خود محرم بهترین زمان برای خرافه‌زدایی و تحریف‌زدایی است.

افروغ امکان توافق بین نهادهای مدنی و رسمی درباره برگزاری مراسم عزاداری محرم و عمل به آن را نشان دهنده اقتدار مشروع نظام دانست و تصریح کرد: باید برای محافل عمومی عزاداری برنامه‌ریزی کرد و فرمایشات رهبری درباره برگزاری مراسم عزاداری محرم با رعایت پروتکل‌ها بهترین بستر برای برگزاری آن است.

محرم امسال فرصتی برای تقویت شعور حسینی است

وی با بیان اینکه اگر بر برگزاری مراسم محرم تاکید نمی‌کردیم ممکن بود شاهد برگزاری زیرزمینی آن و وقوع یک فاجعه باشیم، گفت: اکنون می‌توانیم با رعایت پروتکل‌ها مراسم را برگزار کنیم و اگر کسی هم رعایت نکرد، با وی برخورد انتظامی کنیم.

افروغ محرم امسال را محرمی متفاوت ارزیابی کرد و گفت: محرم امسال، بهترین فرصت برای تقویت مشارکت مردم در همدلی مومنانه و کمک به نیازمندان و اقشار آسیب‌دیده از کروناست.

افروغ درباره مقوله دین‌درمانی و تاثیرات مثبت برگزاری عزاداری بر گرفتگی‌های روحی مردم در ایام کرونا نیز گفت: چه در گریه و چه در شادی دینی، افراد از ناراحتی‌ها و تألمات روحی خالی می‌شوند.

این استاد دانشگاه گرفتگی‌های روحی بخشی از جامعه در ایام کرونا را از تبعات فشارهای اقتصادی و کاهش دیدوبازدیدها در دوران شیوع کرونا دانست و گفت: گرچه هر کسی به شکلی در سوگ اباعبدالله‌الحسین(ع) عزاداری می‌کند اما امسال که امکان زنجیرزنی و سینه‌زنی کمتر است، بهترین فرصت است که عالمان و واعظان با سخنرانی و روضه خوانی، معرفت حسینی عزاداران را بالا ببرند.

افروغ گفت: محرم بهترین فرصت برای خرافه‌زدایی و تحریف‌زدایی است و نباید به نام خرافه‌زدایی و به بهانه کرونا با مردم و عشق و آیین آنها بازی شود.


شنبه 11 مرداد 1399

ظرف اقتصاد ایران باید تغییر کند

نوع مطلب :گفتگوها ،


ظرف اقتصاد ایران باید تغییر کند



روزنامه تعادل: ضرورت تحقق اقتصاد غیر نفتی و بستر‌سازی جهت ایجاد ظرفیت‌های درونی کشور یکی از مهم‌ترین موضوعاتی بودند که مقام معظم رهبری در جریان رهنمودهای روز گذشته خود ابعاد و زوایای گوناگون آن را تشریح کردند. موضوعی که از منظر اکثر کارشناسان اقتصادی نیز یکی از ضرورت‌های عاجل اقتصاد کشور برای عبور از چالش‌های پیش روست و باید هرچه سریع‌تر در دستور کار قرار بگیرد. اما پدیده‌ای ذیل عنوان دولت رانتیر یا دولت تحصیلدار به ویژه با برجسته‌تر شدن سهم درآمدهای نفتی به عنوان عامل ایجاد دولت‌های رانتیر بعد از پایان جنگ جهانی دوم در سال‌های میانی قرن بیستم مورد توجه تحلیلگران و پژوهشگران حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی قرار گرفت. بعد از سرازیر شدن میلیاردها دلار درآمد نفتی به خزانه کشورهای خاورمیانه، تئوری‌های مبتنی بر «دولت رانتی» و «اقتصاد رانتی» برای تبیین و توجیه فقدان توسعه‌یافتگی سیاسی و اقتصادی در کشورهای متکی به درآمد حاصل از رانت نفت مورد استفاده قرار گرفت. این تئوری‌های آکادمیک در مجموع اینگونه استدلال می‌کنند که اتکا به درآمدهای بادآورده حاصل از رانت (به ویژه رانت نفتی) تکانه‌های عمیقی بر مناسبات ارتباطی دولت و جامعه و در نهایت بر اقتصاد کشور وارد می‌کنند؛ تکانه‌هایی که از منظر نظریه‌پردازان پیامدهای منفی بسیاری بر شاخص‌هایی چون رشد اقتصادی مولد، بهبود فضای کسب و کار، کاهش تورم و...خواهد داشت. تئوریسین‌های دولت رانتیر همچنین تصریح می‌کنند چنین شرایطی موجب می‌شود تا روحیه رانت‌جویی و مصرف‌گرایی در جامعه تشدید، ماهیت نمایندگی دولت تضعیف، قشربندی اجتماعی تغییر و نقش دولت که می‌بایست در جایگاه هدایت‌کننده و تسهیل‌کننده فعالیت‌های مولد اقتصادی قرار داشته باشد به منبعی برای توزیع‌کننده رانت بدل می‌شود. از آنجایی که موضوع رانت در فضای عمومی جامعه به نوعی امری فرهنگی و تربیتی نیز محسوب می‌شود برای درک درست راهکارهای برون رفت آن نیازمند قرائت‌های فرارشته‌ای هستیم.  در جریان گفت‌وگو با عماد افروغ تحلیلگر واستاد جامعه‌شناسی با تجزیه و تحلیل محتوایی موضوع دولت رانتیر تلاش شده تا نوری به ابعاد پنهان بایدها و نبایدهایی که در مسیر عبور از دولت‌های رانتیر و ظهور دولت‌های غیر رانتی باید در پیش گرفته شود، تابانده شود. افروغ با اشاره به این واقعیت که برای ورود به ساحت رشد مداوم اقتصادی باید اقتصاد ایران خود را از زیر بار مفاهیمی چون انحصار، ویژه خواری، برخورد هیجانی با موضوعات خارج کند تاکید می‌کند که تحریم‌ها فرصتی است تا اقتصاد رانتی در فضای عمومی کشور جای خود را به اقتصاد مردمی دهد.


 یکی از موضوعاتی که مقام معظم رهبری در جریان صحبت‌هایشان مطرح کردند؛ ضرورت کاهش مستمر وابستگی به درآمدهای نفتی و به کارگیری سایر ظرفیت‌های درونی کشور در مسیر پیشرفت است، موضوعی که از منظر قریب به اتفاق کارشناسان اقتصادی هم مهم‌ترین اولویت اقتصادی کشور محسوب می‌شود. برای تحقق این ضرورت چه باید کرد؟ 


من رشته‌ام اقتصاد نیست؛ اما همواره نکته‌ای را به سهم خودم گوشزد کرده‌ام که اساسا کشور ایران از دو بیماری رنج می‌برد و این 2 بیماری مرتبط با هم، متاسفانه منجر به بروز بیماری سومی هم شده است؛ این  2 بیماری این است که اقتصادمان نفتی است و شیوه اداره کشور هم مبتنی بر یک استراتژی مرکز، پیرامونی است. این دو قضیه که می‌توان آن را در دو واژه «قدرت» و «ثروت» هم تعریف و تفسیر کرد؛ یعنی این قدرت است که ثروت می‌آورد و نه اینکه ثروت، قدرت بیافریند؛ این باعث شکل‌گیری دولت‌های ویژه خوار یا رانتیر در کشور شده است. این دو بیماری متاسفانه به دلیل عدم نظارت و عدم تغییر در ظرف مدیریتی مرکز، پیرامونی به یک بیماری سومی هم منجر شده و آن تسری رابطه قدرت-ثروت به نوع خاصی از مناسبت مبتنی بر، قدرت-منزلت است. یعنی چه؟ یعنی آنکس که در کشور قدرت دارد، تصور می‌شود که منزلت هم دارد، تصور می‌شود که منزلت دینی هم دارد؛ این کار را سخت‌تر کرده است. این به خاطر مبانی ایدئولوژیک نظام جمهوری اسلامی است. اگر مبانی ایدئولوژیک نظام چیز دیگری بود، خب بالطبع ما یا رابطه قدرت –منزلت را یا نمی‌داشتیم یا اگر داشتیم به صورت دیگری تحلیل و تفسیر می‌شد. این حاصل عمر بنده و حاصل پژوهش‌ها و تحقیقات دانشگاهی است که طی سال‌ها برای آن تلاش کرده‌ام.


 این شیوه مدیریت در نظام سیاسی چه شرایطی را در فضای عمومی کشور به خصوص اقتصاد ایجاد کرده است؟


این مساله قدرت-منزلت کار را سخت‌تر کرده برای مقابله با رابطه‌ای که میان قدرت و ثروت وجود دارد. یعنی طی 40سال گذشته اینگونه جا افتاده است که کسانی که قدرت سیاسی را در دست دارند یا با آنها ارتباطات نزدیکی دارند، کسانی هستند که اعتبار دینی و منزلتی هم دارند. وقتی این جایگاه این‌گونه تصور می‌شود؛ نقد نظام سیاسی سخت‌تر می‌شود؛ یعنی هم باید با صاحبان ثروت مقابله کنید، هم با صاحبان قدرت و هم با کسانی که خود را صاحبان منزلت هم می‌دانند. یعنی مقابله با صاحبان ثروت و قدرت و نقد رفتارهای مخرب آنها در فضای اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و... ممکن است با این انگ مواجه شود که شما ضد دین و ضد ارزش‌های الهی عمل می‌کنید. اینجا نقش علمای دین بیشتر برجسته می‌شود تا جلوی متظاهرها و ریاکارانی که در صدر امور مدیریتی کشور می‌نشینند و از طریق رانت‌جویی و سوءاستفاده به غارت بیت‌المال می‌پردازند را از طریق آگاهی بخشی به جامعه سد کنند تا مردم بدانند که قدرت و ثروت برای فرد منزلتی نخواهد داشت. در این زمینه نباید هیچ مصلحت‌اندیشی انجام شود.


  این وضعیت از نظر مصداقی در فضای اقتصادی به چه صورتی ظهور و بروز پیدا می‌کند. این افراد و جریانات سوداگری که شما اشاره کردید در فضای مدیریتی کشور لانه می‌کنند چگونه برنامه‌های سوداگرانه خود را محقق می‌کنند؟


بنده برای شما و مخاطبان شما مثالی می‌زنم تا انتقال مفاهیم بهتر صورت بگیرد؛ از شما می‌پرسم آیا افراد و جریاناتی که دست به فسادهای اقتصادی و اختلاس‌های بزرگ زدند و اخبار آنها هر روز در رسانه‌ها بازتاب پیدا می‌کند به گونه‌ای ربط به قدرت دولتی داشتند یا نداشتند؟ به گونه‌ای ربطی به اقتصاد نفتی داشتند یا نداشتند؟ به گونه‌ای تظاهر به دین کرده‌اند یا نکرده اند؟ به هر حال اینها مساله اصلی اقتصاد و مدیریت کلان ماست و اتفاقا با بررسی تحلیلی چرایی وقوع این حوادث است که می‌توانیم مانعی درباره بروز دوباره آنها پیدا کنیم، در غیر این صورت تاریخ برای ما مدام تکرار خواهد شد. 


  برای تحقق اقتصاد درونزا چه باید کرد؟


ما اگر می‌خواهیم کشور سامان بگیرد و یک اقتصاد درونزا و مقاوم داشته باشد؛ بارها عرض کرده‌ام که به چند عنصر مبنایی نیاز داریم، به چند مفهوم کلیدی باید توجه کنیم. یکی آگاهی است؛ مردم باید آگاه شوند، نسبت به حقوقشان، نسبت به نیازهایشان، مطالباتشان و...نکته دوم انگیزه است؛ باید بدانیم، آگاهی جبر نمی‌آورد، آگاهی حرکت نمی‌آورد؛ آگاهی باید با انگیزه گره بخورد تا منشأ حرکت بشود. اما آیا آگاهی و انگیزه کفایت می‌کند؟خیر؛ باید این آگاهی و انگیزه، تبدیل به مهارت شود. یعنی ما با دانش نظری صرف ولو انگیزه بالا، نمی‌توانیم سامان بخش حوزه عمل باشیم. آگاهی و انگیزه باید به مهارت بدل شود تا محرکی برای عمل شود. دراینجا پای فرصت به میان می‌آید. این فرصت‌های خاص در اختیار مردم نیست؛ با توجه به جایگاه و سهمی که دولت در اقتصاد و مدیریت کلان دارد در اختیار دولتمردان است. پس واژه مهم بعدی شد فرصت و مفهوم کلیدی بعدی، ظرف است. ظرف به رغم اینکه به لحاظ محتوایی محسوس نیست اما به لحاظ اهمیت از همه مفاهیم ذکر شده اهمیت بیشتری دارد. 


 اگر اشتباه نکنم منظور شما از طرف الگوی کلان توسعه کشور است که مبتنی بر آن نقشه راه در بخش‌های مختلف تصویرسازی می‌شود. جالب است در حالی که تخصص شما در حوزه علوم اجتماعی است اما ارزیابی‌های تحلیلی شما همان نتایجی را به بار آورده که اساتید اقتصادی به آن اشاره می‌کنند. 


همان‌طور که گفتم ظرف یا الگوی توسعه از همه اولویت‌های دیگر اهمیت بیشتری دارد؛ متاسفانه ما از همان ظرف و الگوی متمرکزی استفاده می‌کنیم که پهلوی هم از آن بهره می‌برد؛ همان ظرفی که در بخش ابتدایی گفت‌وگو، تحت عنوان رابطه مرکز- پیرامونی از آن یاد کردم. معلوم است که این الگو و این ظرف نمی‌تواند زمینه‌ساز تحقق اقتصاد مقاومتی و ارزش‌های اهداف کلان اقتصادی مقاومتی باشد. بنابراین باید ظرف و الگو را نیز از حالت متمرکز خارج کنیم تا مردم و جامعه نفس بکشند و خلاقیت‌ها و قابلیت و نوآوری‌های عمومی بروز کند. بالاخره واژه آخر که امروز رهبری به ان اشاره کردند، واژه موانع است.‌ گیریم که شما آگاهی بخشی کردید، انگیزه‌ها را ارتقا دادید، فرصت‌ها را فراهم کردید و  ظرف را هم به لحاظ برنامه‌ریزی تغییر دادید، اما با موانعی که در اتمسفر اقتصادی کشور وجود دارد نمی‌توانید اهداف مورد نظر را محقق کنید. 


 به موضوع مهمی اشاره کردید، یکی از اساتید برجسته اقتصادی کشورمان روایت می‌کرد که حتی در صورت برداشته شدن همه تحریم‌های اقتصادی، مشکلات نهادی در اقتصاد ایران به گونه‌ای است که بدون اصلاحات و جراحی داخلی پیشرفت مقدور نخواهد بود. اما سوال این است که این موانع چگونه بروز پیدا می‌کنند و چگونه می‌توان آنها را پشت سر گذاشت؟


وقتی پای مانع وسط می‌آید، یکی از موانع می‌تواند، ظرف متمرکز باشد؛ یکی دیگر، قوانین دست و پاگیر برای کسب و کار و...است. دیگری هفت خوان اخذ مجوز‌ها و بوروکراسی است؛ اما مهم‌ترین مانع شرایط خاص و انحصاری است که برای برخی گروه‌های خاص شکل می‌گیرد؛ همان مانعی که من از آن ذیل عنوان قدرت-منزلت یاد کردم. ما آمدیم سرمایه کشور را طوری تنظیم کرده‌ایم که عده‌ای حق تقدم به نسبت سایرین دارند. چرا باید یک جماعت و گروه و دسته‌ای حق تقدم خاصی در فضای اقتصادی، مدیریتی، آموزشی و... داشته باشند. حتی کسانی که سابقه‌ای خاص در انقلاب، دفاع مقدس و... داشته‌اند، اینها عهدی را با خدا بسته‌اند و عهد خود را ادا کرده‌اند، صاحب احترام هستند، اما چرا ادای عهد آنها با خدایشان باید منشأ ثروت و برخورداری از رانت‌های ویژه باشد؟ معتقدم افراد که واقعا در جبهه و انقلاب حضور داشته‌اند اساسا به این موضوعات فکر نمی‌کنند، اما افرادی هستند که با ریاکاری و به دروغ و به نام دین و انقلاب و جبهه و جنگ یکسری امتیازات اقتصادی و مدیریتی را به نام رزمندگان تعریف کرده‌ایم که بیشتر فرصت‌طلبان از آن بهره می‌برند.


این فضای انحصاری در اقتصاد که شما هم بخشی از  زوایای آن را تشریح کردید، چه آسیب‌هایی به فضای اقتصادی و معیشتی کشور و عدم تحقق اقتصادغیرنفتی ایجاد می‌کنند؟


اینها در شرایط سازندگی و در شرایط تحقق اقتصاد درون‌زا مانع هستند. مانع چه هستند؟ مانع بروز شایسته‌سالاری‌ها در کشور هستند؛ مانع هستند که افراد دارای صلاحیت در جایگاه مناسب خود قرار داشته باشند. بخشی از این موضوع هویدا و آشکار است اما بخش مهم‌تر تاثیرات بروز یک چنین شرایطی در زیر پوست اقتصاد و معیشت کشور جریان دارد. وقتی اقتصاد در کشور سیاست‌زده می‌شود و در موضوعات مختلف در پیوند با قدرت متجلی می‌شود و در راستای منافع یک طبقه یا جریان خاص شکل می‌گیرد، اینها روی فعالیت‌های سالم اقتصادی اثر می‌گذارد؛ فعالان اقتصادی با ترس و نگرانی و با هزاران دغدغه، وارد فضای اقتصاد و کسب و کار می‌شوند و با ترس و لرز اجازه برای فعالیت‌های اقتصادی را می‌گیرند. چرا که نه فضل تقدمی دارد، چون دیگران از نظر منزلت جلوی او هستند و قبل از او در صف ایستاده‌اند و نه اینکه توان پرداخت رشوه‌های هنگفت را دارد تا گرهی از هزار توی مشکلات کسب و کارش باز شود. اینطور نمی‌شود؛ این نمی‌تواند اقتصاد ما را از حالت اقتصاد نفتی و رانتی نجات دهد. اصلا چرا فقط نفت؟


 اینکه گفته می‌شود که تحریم‌های اقتصادی باعث شده تا دوره دولت‌های رانتیر در ایران تمام شود. به چه معناست؟ آیا ما وارد یک مسیر بدون بازگشت شده‌ایم یا اینکه دوباره چنانچه تحریم‌ها ناگهان برداشته شود؛ فیل مدیران ایرانی به یاد هندوستان واردات و رانت و... خواهد افتاد؟


این یک شاخص است؛ هر کشوری که بیش از 42 درصد درآمدش متکی به نفت باشد از آن به عنوان یک دولت رانتی یاد می‌شود. حالا شما حساب کنید در تمام این سال‌هایی که پشت سر گذاشته شده؛ چه میزان از اقتصاد ایران وابسته به نفت بوده است؟ ما در شرایط عادی و در شرایطی که اکثر روشنفکران، استراتژیست‌ها و عالمان ما می‌گفتند که کشور نباید صرفا متکی به درآمدهای نفتی باشد و این باعث خفت و زبونی ما می‌شود باید اقدام به کاهش سهم درآمدهای نفتی از اقتصاد می‌کردیم. زمانی که کارشناسان فریاد می‌زدند این مدل اقتصادی برای ما زبونی و خفت به دنبال خواهد داشت چرا که هر زمان طرف مقابل نفت نخرد ما به خفت می‌افتیم. در شرایطی که هشدارها توسط کارشناسان اعلام شد اما توجهی به آنها نشد، نه تغییری در ظرف ایجاد شد، نه آگاهی بخشی‌های لازم صورت گرفت، نه انگیزه بالا رفت و نه مانع‌شناسی شد و... نتیجه‌اش شد این. یعنی چیزی که ما در شرایطی عادی و به راحتی می‌توانستیم به آن برسیم، متاسفانه به دست نیاوردیم و حالا باید همان مسیر سخت را در شرایط تحریمی دنبال کنیم. خدا کند این مسیر که در شرایط تحریمی ناگزیر به سمت آن سوق داده شدیم؛ تداوم داشته باشد. یعنی دوباره اینگونه نشود که به محض برداشته شدن تحریم‌ها فیل مسوولان ایرانی یاد هندوستان اقتصاد نفتی و واردات کالاهای لوکس و... بیفتد. دوباره فراموش کنیم که چه چیزی را در چه شرایطی به دست آورده‌ایم و چقدر می‌توانستیم زودتر و بیشتر به این دستاوردها دست پیدا کنیم.


 این نسیان و فراموشی از کجا نشات می‌گیرد؛ چرا ما تاریخ را دوباره و گاهی چندباره تکرار می‌کنیم و از تجربیات قبلی درس نمی‌گیریم؟


متاسفانه چون کشور منظومه‌ای اداره نمی‌شود، یک تفکر دیالکتیک مبتنی بر تمایز در عین ربط و اتصال بر آن حاکم نیست، ما نمی‌توانیم یک چک سفید امضا بدهیم و تضمین کنیم که این حالت برون‌رفت از اقتصاد نفتی و اتکا به نوآوری‌ها خلاقیت‌ها و مهارت‌های خودی بتواند دوام داشته باشد. در صورتی دوام خواهد داشت که ما امروز بتوانیم علائم این دوام را ببینیم. یک، کشور باید به سمت آمایش سرزمینی برود، کشور به سمت برون رفت از ظرف متمرکز برود. این یعنی چه؟ یعنی اجازه بدهیم که استان‌ها برای خودشان تصمیم‌سازی کنند، به‌طور سلسه مراتبی این امکان را به شهرستان‌ها بدهیم که ذیل سیاست‌های کلان کشور بتوانند از نوآوری‌ها و خلاقیت‌های بومی خود استفاده کنند. همانطور که در دفاع مقدس این موضوعات به خوبی متبلور شد؛ همان‌طور که در جریان مقابله با بیماری کرونا و زلزله و سیل متجلی شد. قابلیت‌های زیادی در کشور وجود دارد که این قابلیت‌ها در ارتباط با ظرف مرکز پیرامونی که مبتنی بر اطلاعات و داده‌های متمرکز است، خفه می‌شود، کور می‌شود. ما هنوز نفهمیده‌ایم که با ظرف متمرکز نمی‌شود اهداف انقلاب، اقتصاد مقاومتی و توسعه درون‌زا و... را محقق کرد. کمترین کاری که می‌شود انجام داد و ربطی هم به تحریم ندارد این است که کشور را از حالت اداره متمرکز نجات دهند. این یک حقیقت است؛ چرا مسوولان متوجه نیستند. به استان‌ها باید اختیار داده شود تا ذیل سیاست‌های کلان، قدرت مانور داشته باشند و بتوانند بر اساس امکانات، ثروت‌های بومی، ظرفیت‌های منطقه‌ای و... خودشان استان خودشان را اداره کنند. یعنی تفاوت استانی دیده شود؛ تفاوت استانی می‌تواند عطف به محیط زیست باشد، عطف به اجتماع و تجربه های زیسته و فرهنگ باشد، عطف به نوآوری‌ها و.. منطقه مورد نظرباشد. به هر حال کشور نمی‌تواند با یک ذهن واحد، با یک برنامه متمرکز، با یک منبع مدیریتی یکسان و کلیشه‌ای به گونه‌ای اداره شود که بر اساس میثاق مردم و حاکمان از ابتدا قرار بوده که آن‌گونه اداره نشود.



 در موج اول کرونا آمار طلاق، خودکشی و سرقت پایین آمده است/ نمی‌توان به مردم گفت محرم مراسم نگیرند



پایگاه خبری جماران، سعید گیتی آرا: شیوع مجدد کرونا و افزایش آمار مبتلایان در کشور تاکنون نگرانی‌هایی ایجاد کرده است. از این رو، با نزدیک شدن به ماه محرم، این امکان وجود دارد که رعایت نکردن برخی پروتکل های بهداشتی از سوی مردم، آمار ابتلا و مرگ این بیماری را افزایش دهد. 


در همین رابطه، یک جامعه شناس گفت: ممکن است عده ای ولو صاحب نفوذ بگویند نباید مراسمی برگزار شود، ولی این را از نظر جامعه شناختی فرهنگی ایرانیان می گویم که اگر تصمیم گیران به این سمت روند که مراسمی برگزار نشود، بازتاب تندی به دنبال خواهد داشت و مردم واکنش نشان می دهند.


توجهی به وجه لایه مندی کرونا نشد

عماد افروغ در گفت و گو با جماران، گفت: همان روزهای اول شیوع کرونا، به این مسأله توجه داده شد که برخورد صفر و یک با پدیده لایه مندی چون کرونا کار درستی نیست. نباید کرونا را صرفا پدیده ای طبیعی می دیدیم که متاسفانه این گونه شد.


وی افزود: حتی در نگاه طبیعی نیز اگر از همان ابتدا نگرشی لایه مند می داشتیم، بدین معنا که این پدیده لایه های طبیعی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و حتی الهیاتی دارد، طور دیگری برخورد می کردیم و سیاست گذاری ها نیز به شیوه دیگری انجام می شد.

 

نباید صرفا از مردم خواسته می شد بیرون نروند

افروغ ادامه داد: حداقل در همان بخشی که مربوط به فاصله فیزیکی است و به اشتباه به آن فاصله اجتماعی گفتند، باید به این مسأله توجه می کردیم که ابعاد فرهنگی و اجتماعی قضیه را لحاظ کنیم و فقط برخوردی مکانیکی با این پدیده نداشته باشیم. نباید صرفا از مردم خواسته می شد تا بیرون نروند. تصمیم گیران باید می دانستند با چه ملتی رو به رو هستند. با ملتی که اهل گشت و گذار، تفریح و دید و بازدید است.


او بیان کرد: باید به نحو میانه ای رفتار می شد تا به صورت مدیریت شده افراد می توانستند دید و بازدید خود را هم داشته باشند. هنوز هم بر این باورم که تصمیم گیران حوزه کرونا باید مدیریت شده رفتار کنند و تدابیری بیندیشند که در عین اینکه محدودیت هایی برای مهار این بیماری وضع می شود، محدودیت ها جنبه آزاردهنده نداشته باشد.

 

باید تدبیری اتخاذ شود تا مردم علاوه بر ماسک زدن، بتوانند آمد و شدهای خود را داشته باشند

این جامعه شناس گفت: متاسفانه در مقطعی فاصله های فیزیکی را تشدید کردند تا اینکه یک مرتبه این موضوع، با برنامه و بی برنامه، با اراده و بی اراده، از اختیار خارج شد. دوره اول کرونا همانند جاده مه آلودی بود که ماشین ها در آن تلاش می کردند به یکدیگر برخورد نکنند اما به محض اینکه مه کنار رفت و جاده هم تبدیل به بزرگراه شد، زمینه بروز تصادف مهیا شد. امروز باید عبرت بگیریم برخورد صفر و یک نکنیم.


وی اظهار داشت: باید مدیریت شده و ضمن رعایت تمهیدات پزشکی، تدبیری اتخاذ شود که مردم علاوه بر اینکه ماسک می زنند، بتوانند آمد و شدهای تاریخی و فرهنگی خودشان را به شکل محدود داشته باشند.

 

مسئولین کشور اوضاع را رها کرده اند

عماد افروغ بیان کرد: به علاوه روشن است که محدودیت های اعمال شده در فاصله فیزیکی، ضرر و زیان هایی برای اقشار پایین جامعه ایجاد کرده است و تقریبا تمام پیمایش های انجام شده بر مشکلات و هزینه های اقتصادی این اقشار تأکید دارند. اقشاری که معیشت روزانه آنها ایجاب می کند تا فاصله فیزیکی را کمتر رعایت کنند. مسئولین باید تمهیداتی بیندیشند و کمک خرجی آبرومندانه را برای این طیف در نظر گیرند. در واقع باید سیاست های رفاهی ای در نظر گرفته شود تا این اقشار کمتر آسیب ببینند.


افروغ گفت: اتفاقاتی که بعد از کرونا افتاد، می توانست در ابعاد مختلفی مدیریت شده تر باشد. نه اینکه یک مرتبه مردم با موجی از گرانیِ رها شده و البته برنامه ریزی شده روبه رو شوند. این گرانی بلاتوجیه درباره تمام اقلام «مبتلا به» زندگی مردم دیده می شود. از اقلام مصرفی روزانه گرفته تا زمین و ماشین و ... وظایف کنترلی و نظارتی دولت در دوره کرونا سنگین تر می شود. به نظرم مسئولین کشور اوضاع را رها کرده اند و نقش کنترلی و نظارتی خود را نادیده گرفته اند.

 

هیچ مانعی برای احیاء شرایط مثبت دوره کرونا وجود ندارد

وی گفت: دولت به معنی عام حتی از دستاوردهای کرونا نیز مراقبت نکرد. معتقدم با توجه به جایگاهی که دولت در کنترل و نظارت دارد، نتوانست از دستاوردهای مثبت کرونا در شیوع موج اول برای کاهش قیمت ها استفاده کند و جلو ضرر و زیان های بیشتر را بگیرد. امروز هم هیچ مانعی وجود ندارد که بتوانیم شرایط مثبت دوره کرونا را احیاء کنیم. اتفاقا در اثر احیای آن شرایط است که بسیاری از موارد حالت عادی تری پیدا می کند و روند افزایشی قیمت ها تعدیل می شود.


وی گفت: درست است خیلی ها می گویند «ویروس منحوس کرونا»، و از جهات زیادی از جمله تلفات انسانی و هزینه های فراوان آن نیز یک ویروس منحوس است، اما بنده هیچ گاه و در کل نتوانستم آن را منحوس بدانم. زیرا احساس کردم اتفاق مبارکی رخ داده است. مسلما هر اتفاق مبارکی هزینه هایی هم دارد، مسئولین می توانستند با سیاست گذاری های صحیح جلو ضرر و زیان ها را بگیرند. کرونا رابطه انسان با خود را دگرگون کرد و به موجب آن انسان «خود واقعی» خودش را کشف کرد. همچنین رابطه اش با «دیگری» نیز تغییر کرد و نوع دوستی و همبستگی او افزایش یافت.

 

تجلی همبستگی را در دوره کرونا دیدیم

افروغ بیان کرد: ما تجلی همبستگی را در دوره کرونا دیدیم. همچنین در این دوره رابطه انسان با طبیعت عوض شد. دگرگونی رابطه انسان با طبیعت را دست کم نگیریم. اتفاقا تحلیل بنده از ابتدا این بود که کرونا انتقام و واکنش طبیعت است. آن نوع طبیعت شناسی ای که بر این باور بود که طبیعت بی روح و بی غایت بوده و قدرت واکنش ندارد، می بیند که طبیعت، چگونه قدرت آگاهانه خود را به رخ می کشد.


او اظهار داشت: کرونا تحولی در رابطه انسان با ساختارهای اجتماعی و اقتصادی به وجود آورد. همچنین موجب ضربه به سرمایه داری شد که نباید به سادگی از کنار آن گذشت. یک بار دیگر ما امر جهانی واقعی را لمس کردیم نه جهانی سازی سرمایه داری را. ما جهانی شدن واقعی را شاهدیم. یعنی ویروسی که همه را در برگرفته است و نژاد و هویت و طبقه نمی شناسد، یکی از تجلیاتش به وجود آمدن جنبش ضد نژاد پرستی ای است که در آمریکا رخ داد، گونه ای عام گرایی و نفی و فروپاشی مرزها و اعتباریات کاذب.

 

«حبس» مجازاتی اسلامی نیست

این جامعه شناس با بیان اینکه باید همه این مسائل را با هم دید و واکنش نشان داد، گفت: متاسفانه متناسب با شأن انقلاب اسلامی، جایگاه و ملزومات و الزاماتش رفتار نمی کنیم و روزمره می اندیشیم. تا زمانی که این گونه است نمی توانیم عبرت بگیریم و سیاست گذاری های درست و اعمال متناظری داشته باشیم. به نظرم امر مبارکی به نام کرونا رخ داد و ما می توانستیم خیلی از دستاوردهای آن را تجربه کنیم، ولی قدر ندانستیم.


وی ادامه داد: برای نمونه، در این دوره یکی از اقدامات خوب قوه قضائیه این بود که زندانیان را آزاد کرد. باید دید آیا با آزاد شدن زندانیان اتفاقی افتاد؟ اتفاقا طی گزارشی که در جلسه شورای فرهنگ عمومی ارائه شد، در موج اول کرونا علاوه بر کاهش نرخ طلاق و خودکشی، آمار سرقت نیز پایین آمده است. به هر حال، با توجه به تعریف غلطی که از جرم و مجازات می شود، اقدام قوه قضائیه ستودنی بود. حبس مجازاتی اسلامی نیست و کرونا باعث شد که ما این موضوع را بهتر و بیشتر لمس کنیم.

 

به اندازه کافی حرف بدون عمل شنیده ایم

افروغ با تاکید بر اینکه منظورش از اصطلاح «دولت» در این مصاحبه تنها قوه مجریه نیست، در پاسخ به پرسشی درباره مجلس یازدهم و شعارهای انقلابی آن گفت: هرچند بنای موضع گیری سیاسی ندارم، اما ملاک حرف نیست «عمل» است. منتظر می مانیم تا ببینیم چه اتفاقی در عمل رخ می دهد. آیا حال مردم خوش یا ناخوش تر می شود؟ معتقدم به اندازه کافی حرف بدون عمل شنیده ایم. حرف هایی که با شور انقلابی، اصلاح طلبی و یا عدالت طلبی مطرح شده است. بنابراین باید ببینیم چه اتفاقی در عمل رخ خواهد داد. این را در راستای آگاهی بخشی به مردم می گویم که به عمل اشخاص نگاه کنند و دیگر توجه خود را معطوف حرف نکنند.


وی درباره ضرورت برگزاری مراسم عزاداری در ماه محرم نیز گفت: نمی گویم این قبیل مراسمات برگزار نشود. زیرا سنتی دیرینه است و عهد و پیمانی ریشه دار محسوب می شود که مردم با خدا و امام شهید خود بسته اند. هر ساله نیز این میثاق و عهد و پیمان تکرار می شود.

 

اگر تصمیم بگیرند که مراسم عزاداری محرم برگزار نشود، بازتاب تندی به دنبال خواهد داشت

این جامعه شناس ادامه داد: نمی توان به مردم گفت مراسم عزاداری امام حسین(ع) را برپا نکنند. چنین امری شدنی نیست. ولی می توان این مسأله را مدیریت کرد. باید برپایی مراسم و حفظ موارد بهداشتی را با یکدیگر جمع و ادغام کرد. نباید این موضوع را رها کرده یا اینکه بگویند مراسمی نباشد. مخصوصا درباره عزاداری های امام حسین(ع) که تاریخ می گوید اگر منعی برایش وجود داشته باشد، واکنش های تندی به همراه خواهد داشت. در اینجا علما باید وارد قضیه شده و آگاهی بخشی کنند و شرایط خاص کرونایی را برای رعایت فاصله فیزیکی و موازین بهداشتی و همنوا با مسئولان بهداشتی کشور، گوشزد کنند.


او در پایان گفت: مسئولین باید با متولیان هیئات جلسه بگذارند و آنها را توجیه کنند. تلویزیون و روزنامه ها نیز باید آگاهی بخشی کنند. تا علاوه بر برگزاری مراسم، نکات بهداشتی هم رعایت گردد. ممکن است عده ای ولو صاحب نفوذ بگویند نباید مراسمی برگزار شود، ولی این را از نظر جامعه شناختی فرهنگی ایرانیان می گویم که اگر تصمیم گیران به این سمت روند که مراسمی برگزار نشود، بازتاب تندی به دنبال خواهد داشت و مردم واکنش نشان می دهند.



ضرورت اقناع فرهنگی برای تقویت شور و شعور به‌منظور جلوگیری از خطر کرونا در ایام محرم



سرمقاله ستاره صبح،  دکترعماد افروغ - جامعه‌شناس و نماینده پیشین مجلس:

این روزها در شرایطی که مقامات ارشد وزارت بهداشت از افزایش شمار مبتلایان و فوتی‌های کرونا خبر می‌دهند و می‌گویند اوضاع کشور در شیوع ویروس کرونا «اصلاً» خوب نیست، بحث‌ها بر سر نحوه برگزاری آیین‌ها و مناسک مذهبی ماه محرم بالاگرفته است. نگارنده در این نوشتار از جنبه تاریخی و فرهنگی (که البته بی‌ارتباط با جنبه دینی هم نیست) به این موضوع می‌نگرد. به‌طورکلی عزاداری امام حسین (ع) مثل سایر مراسم‌های مرسوم و متداول مذهبی نیست و جایگاه خاصی در جامعه دارد. ضمن آن‌که این موضوع صرفاً ارتباطی به این سال‌های پس از انقلاب ندارد و تجربه زیسته همه ما نشان می‌دهد که برپایی مراسم عزاداری سالار شهیدان از گذشته‌های دور تا به امروز، شور خاصی در جامعه ایجاد کرده و می‌کند. بررسی چرایی عزاداری، ریشه‌های تاریخی این مراسم و ارتباط این آیین‌ها با پاسداشت قیام کربلا، بحث‌های مفصل دیگری می‌طلبد که در فرصت‌های آتی باید بررسی شود. اما جامعه این روزها با مقوله‌ای به نام کرونا روبه‌رو شده و به‌خوبی می‌داند که لازمه جلوگیری از انتشار ویروس کرونا، رعایت موازین بهداشتی و حفظ فاصله فیزیکی است که از ابتدا به‌غلط فاصله‌گذاری اجتماعی نامیده شد. اکنون این پرسش برای بخشی از اقشار جامعه به وجود آمده که در شرایطی که از یک‌سوخطر ویروس کرونا وجود دارد و از سوی دیگر اهمیت مراسم ریشه‌دار و کهن عزاداری محرم نیز بر کسی پوشیده نیست، چه باید کرد؟ به عقیده نویسنده این دو مقوله را باید باهم جمع کرد. به نظر می‌رسد سیاست دولت هم بر مدیریت این موضوع است؛ به‌گونه‌ای که هم مراسم عزاداری برپا شود و هم فاصله‌گذاری فیزیکی و موازین بهداشتی رعایت شود. شناخت تاریخی و وجه جامعه‌شناسی از این موضوع نشان می‌دهد که اگر هرگونه عزاداری منع شود، با واکنش مردمی از سوی بخشی از جامعه روبه‌رو خواهد شد و می‌تواند آثار مخربی حداقل در ارتباط با همین بیماری داشته باشد. اما اگر دولت به‌درستی اوضاع را کنترل و مدیریت کند و جلسه‌ای با علما، مداحان، هیئات مذهبی، اصحاب رسانه، نهادهای فرهنگی و... ترتیب دهد تا از این طریق باوری در جامعه تزریق کند که امسال ضروری است مراسم به شکل حداقلی برگزار شود، می‌توان گفت که از این مرحله عبور خواهیم کرد. ضمن آن‌که بعید است مخالفتی از سوی اقشار و چهره‌های مذهبی با چنین سیاستی صورت گیرد. به‌هرحال این روزها جامعه شناسان دین بر موضوع مناسک مذهبی تأکیددارند و معتقدند به‌جای تمرکز بر هستی‌شناسی، ارزش‌شناسی و...، باید از منظر مناسک وارد اعتقادات فرهنگی و دینی مردم شد. بنابراین نمی‌توان برگزاری مناسک و آیین‌های ویژه این ایام را نادیده گرفت؛ اما ذکر این نکته لازم است که باید توافقاتی صورت گیرد تا اگر در تجمعاتی، موازین بهداشتی و فاصله‌گذاری فیزیکی رعایت نشود، دولت وارد عمل شود و در قبال زیر پا گذاشته شدن مقررات، از ابزارهای لازم برای جلوگیری از شکل‌گیری چنین تجمعاتی استفاده کند. بنابراین همان‌گونه که همواره گفته‌شده، در کنار شور، باید شعور نیز وجود داشته باشد و برای اعتلای آگاهی و بینش دینی مردم تلاش صورت گیرد.


چهارشنبه 1 مرداد 1399

کرونا باعث تحول در جوامع شد

نوع مطلب :گفتگوها ،

کرونا باعث تحول در جوامع شد



روزنامه همشهری در گفتگو با کارشناسان مسائل اجتماعی درباره تغییرات گسترده ای که کرونا در سبک زندگی ما ایجاد کرده است.
 
نگاه یک‌سویه به کرونا باعث می‌شود تا از دیگر موارد پیرامونی این ویروس غافل شویم. اینکه تصور کنیم کرونا تنها یک مسئله بهداشتی است و روی دیگر جنبه‌های زندگی مردم اثر نمی‌گذارد باعث می‌شود تا سیاستگذاری‌ها نیز در این زمینه به راه اشتباه برود و در نهایت نتیجه‌ای  را که می‌خواهیم از سیاست‌های اعمال شده به دست نیاوریم؛ همانطور که با گذشت 5‌ماه از شیوع این ویروس، دوباره به روزهای ابتدایی شیوع ویروس در کشور بازگشته‌ایم و تعداد افراد مبتلا و فوت‌شده‌ها بسیار بیشتر از چند ‌ماه قبل شده است.

عماد افروغ، جامعه‌شناس با بیان اینکه پدیده کرونا را صرفا نباید در سطح خرد و میانی تحلیل کنیم، گفت: مثل هر پدیده دیگری، کرونا نیز لایه مند است و باید در ابتدا تحلیل کلان از این پدیده داشته باشیم. بر اساس این نگاه کلان من پدیده کرونا را مثبت تلقی می‌کنم چرا که معتقدم چندین تحول اساسی را در حیات بشر ایجاد کرده است؛ نخست اینکه نگاه به طبیعت با وجود کرونا دگرگون شد و با وجود کرونا طبیعت جانی دوباره گرفت و احیا شد.

 تقریبا در تمام نظرسنجی‌هایی که صورت گرفته شاهد این هستیم که انسان نیز با این پدیده متحول شده. در زمان شیوع این ویروس انسان‌ها بیشتر به دعا گرایش پیدا و به‌خود واقعی بیشتر رجعت کردند و مقداری از زندگی روزمره خود فاصله گرفتند.

افروغ ادامه داد: مسئله دیگر درخصوص اصلاح رابطه با دیگران است. کرونا باعث شد تا نوع دوستی تجلی دوباره پیدا کند. همانطور که قبلا هم در سیل و زلزله و جنگ شاهد این نوع دوستی‌ها بودیم.

 تحول آخر درخصوص کرونا نیز مربوط به رابطه انسان با ساختارها و روابط است. تا قبل از کرونا ساختارها و روابط بوی سرمایه‌داری می‌داد که با نژادپرستی گره خورده بود اما حالا این ساختار دچار تعارض‌های زیادی شده است.

اما تنها نباید نکات منفی کرونا را ببینیم. براساس گزارش وزارت بهداشت در ایامی که این ویروس شیوع پیدا کرده تا‌کنون نرخ خودکشی، طلاق و سرقت در کشور پایین آمده و البته که نرخ خشونت خانوادگی بیشتر اما در عین حال حس نوع‌دوستی، همبستگی، اعتماد و شکاف بین دولت و مردم تعدیل شده است. با وجود این تعداد زیادی از خانواده‌ها به‌دلیل نوسانات اقتصادی، روزهای سختی را  از نظر معیشتی سپری می‌کنند.

افروغ با بیان برخی نکات مثبت کرونا گفت: همین رجعت به خانه در ایام شیوع ویروس کرونا مسئله‌ای مثبت است؛ چرا که باعث شد ارتباطات میان فردی در خانه‌ها دوباره شکل بگیرد و ارتباط بین فرزندان و والدین و همسران گرم‌تر شود. اما همین در کنار هم بودن اگر تفریحی همراه نداشته باشد می‌تواند پیامدهایی منفی به ‌دنبال داشته باشد. نزاع‌های خانوادگی در مدت شیوع کرونا کم نبود که یکی از علل آن وسواس یکی از اعضای خانواده روی رعایت مسائل بهداشتی و ایمنی و حساسیت کمتر عضو دیگر خانواده در این مسائل است.

افروغ با اشاره به مباحث اقتصادی در ایام شیوع کرونا گفت: ما نمی‌توانیم چشم‌مان را روی این واقعیت ببندیم که مسائل اقتصادی و معیشتی دامنگیر سطح خرد جامعه شده است. کرونا باعث تعطیلی بسیاری از مشاغل شد و در مقابل گرانی‌های کنترل نشده فشار بیشتری را به مردم وارد کرد؛ موضوعی که قابل پیشگیری و کنترل بود و با یک مدیریت منسجم می‌شد مانع فشار اقتصادی به اقشار کم درآمد شد.

میهمانی گرفتن و میهمانی دادن، تفریحات خارج از خانه و سفر جزئی جدایی‌ناپذیر از زندگی ایرانیان است که با شیوع ویروس کرونا این تفریحات به‌ناچار بسیار محدود و در برخی موارد ممنوع اعلام شد. در ایام نوروز بنا به دستور مقامات سفرهای نوروزی با محدودیت‌های جدی مواجه شد، اکثر خانواده‌ها پذیرفتند که برای حفظ سلامت خود و دیگران امسال به سفر نوروزی نروند، اماکن سیاحتی و زیارتی قرنطینه شد و اجازه حضور در بوستان‌ها نیز به مردم داده نشد. اما با کم شدن محدودیت‌ها و به‌رغم هشدارهایی که درخصوص ابتلا به ویروس داده می‌شد، یکباره شاهد موج سفر هموطنان به اماکن خوش آب و هوا بودیم که نتایج این سفرها امروز با بیش از 160 فوت شده و بیش از 3 هزار مبتلا در روز خود را نشان می‌دهد. به گفته افروغ اینکه مدیریت جامعه یکباره تصمیم می‌گیرد تا مانع سفر مردم در مدت زمان مشخصی شود به مردم فشار می‌آورد. باید درخصوص سفر و تفریح مردم مدیریت شده عمل و سیاستی متعادل اتخاذ می‌شد که عوارض کرونا کمتر شود.


شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Mobile Traffic | سایت سوالات